Mirzə Xəzərin Səsi: Category Milli tariximiz

Türkiyə hökuməti Azərbaycan hakimiyyətini biabır etdi

Mirzə Xəzər — Thu, 15 May 2008 06:43:13 -0400

Türkiyə hökuməti mayın 28-də Ankaradakı Cəbhəçi Əsri məzarlığında Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyətinin banisi Məmməd Əmin Rəsulzadənin məzarının üzərində qəbirüstü abidə kompleksinin açılışını keçirəcək. Maraqlıdır ki, bütün bunlar Azərbaycan hakimiyyətinin Rəsulzadəni tarixdən silmək cəhdlərinin fonunda baş verir. Şəhərdə Rəsulzadənin büstünün qoyulmalı olduğu yerdə fəvarənin tikilməsi, Bakı Dövlət Universitetindən Rəsulzadənin adının götürülməsi hakimiyyətin bu tarixə şəxsiyyətə qarşı qısqanc münasibətinin göstəricisidir.

Tanınmış ziyalı Mehriban Vəzirin fikrincə, M.Ə.Rəsulzadəyə qarşı vətənində bu cür münasibət utancvericidir və gələcək nəsillərə çox pis örnəkdir: “Türkiyə bizə ən doğma dövlət belə olsa, Məmməd Əmin Rəsulzadəyə abidə onun öz vətənində ucaldılmalıdır. Hakimiyyət isə bunu etmir. Halbuki hakimiyyətin çox dəyərsiz və israfçı layihələri hamının gözü qarşısında reallaşdırılsa da, Azərbaycanın tarixi şəxsiyyətinə abidə qoyulmur. Bütün bunlar hakimiyyətin Azərbaycan xalqının azadlığına və müstəqilliyinə yanaşmasıdır. Belə görünür ki, Əbülfəz Elçibəyə, Məmməd Əmin Rəsulzadəyə lazimi qiymətin verilməsi indiki iqtidarın işi deyil. Arzu edək ki, günün birində Azərbaycanda bu cür tarixi şəxsiyyətlərə gərəkli dəyəri verəcək iqtidar hakimiyyətə gələrək bu işləri görəcək”.

Tanınmış ziyalı Ibrahim Vəliyevin isə sözlərinə görə, bütün bu gərəkli addımlar Türkiyədə yox, Azərbaycanda atılmalıdır: “Tarixi şəxsiyyətlərə qoyulmalı olan abidələr onların özlərinə lazım deyil. Bütün bunlar gələcək nəsillərin örnək götürməsi, Azərbaycan tarixinin yaşaması üçün lazımdır. Amma çox təəssüf ki, Azərbaycan hakimiyyəti tariximizə bu cür münasibət bəsləməklə gələcək nəsillərin keçmişiylə tanış olmasının qarşısını alır. Bütün bu addımların isə ciddi fəsadları ola bilər”.

Azərbaycan hakimiyyətinin bütün tariximizi H.Əliyev və onun ətrafına bağlamağa çalışdığını deyən professor Nurəddin Məmmədli hesab edir ki, tariximizin ən önəmli səhifələrindən biri olan cümhuriyyət dövrünü xalqa unutdurmaq cəhdləri M.Ə.Rəsulzadənin adınının tarixdən silinməsinə edilən cəhdlərdir: “Hakimiyyət Məmməd Əmin Rəsulzadənin real nüfuzunun Heydər Əliyevi kölgədə qoyacağından ehtiyatlanır. Əgər xatırlayırsınızsa, bir müddət əvvəl Məmməd Əmin Rəsulzadəyə qarşı hakimiyyət tərəfindən ciddi kampaniya aparılırdı. Amma həmin kampaniya başladıldığı kimi də dayandırıldı. Görünür hakimiyyət anladı ki, bu cür siyasət yürütməklə o, özünə qarşı olan nifrəti daha da artırır”.

Hikmət

("Azadlıq" qəzeti)

«Cavad xan» filminin pavilyon çəkilişləri davam edir

Mirzə Xəzər — Sun, 15 Jul 2007 08:01:00 -0400

Filmin Mətbuat Mərkəzinin məlumatı

Xəbər verildiyi kimi, Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin sifarişi əsasında Azərbaycan tarixinin qəhrəmanlıq səhifələrindən biri olan Cavad xanın adı və taleyinin əbədiləşdirilməsi ilə bağlı «Cavad xan» çətin quruluşa malik tammetrajlı bədii filminin çəkilişləri davam edir. Xatırladaq ki, filmin senari müəllifi Sabir Rüstəmxanlı, quruluşçu rejissoru Rövşən Almuradlı, ikinci rejissorlar Əliqulu Səmədov və Ənvər Həsənov, quruluşçu rəssamlar Rafiq Nəsirov və Rafiz İsmayılov, geyim üzrə rəssam isə Tahir tahirovdur. Xalq artistləri Nurəddin Mehdixanlı filmin qəhrəmanı Cavad xan, Ramiz Novruz Sisianov, Amaliya Pənahova isə gürcü çariçası Dariya obrazını yaradırlar. Döyüş səhnələriylə zəngin olan filmin natura çəkilişləri martın sonundan başlayaraq Gəncə şəhərində, Xanlar rayonu ərazisindəki Quru Qobuda başlanıb. Qeyd edək ki, Quru Qobu 1803-cü ilin payızında Sisianovla Cavad xan ordusunun ilk dəfə qarşılaşdığı ərazi kimi tarixə düşmüşdür. Daha sonra çəkilişlər Zaqatala, Şəki rayonlarında və tarixi Alban məbədində aparılıb və yaradıcı heyət iyunun sonunda iki səhnə istisna olmaqla natura çəkilişlərini başa çatdıraqaq Bakıya dönüb. Qeyd edək ki, filmin uğurlu alınması və döyüş reallığını olduğu kimi əks etdirmək üçün kütləvi səhnələrdə aktyorlarla yanaşı, Dövlət Sərhəd Xidmətinin Gəncə, Şəki və Zaqataladakı hərbi qarnizonlarının zabit və əsgər heyəti də iştirak edib. Hazırda Cəfər Cabbarlı adına «Azərbaycanfilm» Kinostudiyasının povilyonlarında filmin interyer çəkilişləri aparılır. Məlumat üçün bildirək ki, povilyonlarda 8 səhnənin çəkilişləri nəzərdə tutulur. Ötən həftə hazır vəziyyətə gətirildiyi üçün «Şeyx ocağı» səhnəsinin çəkilişi tamamlandı. Dünən isə Masazır qəsəbəsindəki gölün kənarında daha iki natura çəkilişləri aparıldı. Filmin avqustun sonuna qədər povilyon çəkilişlərinin başa çatacağı gözlənilir. Sentyabrdan başlanaraq isə Rusiyanın Sank-Peterburq şəhərində «Cavad xan» filminin montajına start veriləcək. Bir daha xatırladaq ki, Azərbaycanın kino tarixində ilk dəfə olaraq kompüter qrafikasından istifadə olunan Cavad xan filmində kompüter qrafikası mütəxəsisləri Rusiyadan, operator qrupu Məhəmməd Məcidinin başçılığı ilə İran İslam Respublikasından, qrimyorlar isə Orta Asiyadan dəvət olunub. Həmçinin triyukları Kaskadyor Əlinin başçılıq etdiyi 26 nəfərdən ibarət qrup həyata keçirir. Ancaq əsas aktyorlar, xüsusilə baş rolun ifaçısı Nurəddin Mehdixanlı ən çətin tryuklarda belə özü şəxsən çəkilir.

«Cavad xan» filminin Mətbuat Mərkəzi

ƏDALƏT TAHİRZADƏ: «AZƏRBAYCAN CÜMHURİYYƏTİ», ilk milli dövlətimizin rəsmi adı

Mirzə Xəzər — Sat, 26 Feb 2005 08:38:00 -0500

Azərbaycan xalqı böyük bir imperiyayla çoxillik çarpışması və axıtdığı çoxlu şəhid qanları bahasına 18 oktyabr 1991-də qurtuluşunu yenidən qazandı və yaratdığı ikinci respublikasını 28 may 1918-də qurulmuş və 28 aprel 1920-də rus XI ordusu süngüləriylə yıxılmış ilk milli dövlətimizin varisi elan etdi. Bəs bu ilk milli dövlətimizin rəsmi adı necə olub? Nüfuzlu çoxcildlik nəşrlərdə və dövlət sənədlərində bu ad ən müxtəlif biçimlərdə: «Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (AXC)», «Azərbaycan Demokratik Respublikası (ADR)», «Azərbaycan Respublikası (AR)», «Azərbaycan Cümhuriyyəti»… kimi işlədilməkdədir. Özümüzü varisi elan etdiyimiz bir dövlətin adını indiyədək doğru-düzgün öyrənməməyimiz və onu hərənin istədiyi kimi adlandırması bizə ayıbdır. Ona görə də, gec də olsa, bütün yanlışlıqlara son qoya biləcək danılabilməz tutarqaları heç kəslə dartışma-çəkişməyə girmədən və mövzunu siyasiləşdirmədən sevimli oxucularımıza təqdim edirəm. Birbaşa mətləbə keçərək bildirirəm ki, sadaladığım terminlərdən: lilk ikisi («Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti», «Azərbaycan Demokratik Respublikası») bütünlüklə yanlışdır; lüçüncüsü («Azərbaycan Respublikası») tərcümə xətasıdır; lyalnız sonuncusu – «Azərbaycan Cümhuriyyəti» doğrudur və tarixi gerçəkliyə uyğundur. İndisə birbaşa sübutlara keçirəm. YANLIŞLIQ HARADAN QAYNAQLANIR? «Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti» və «Azərbaycan Demokratik Respublikası» terminlərinin yanlışlığı Azərbaycan Milli Şurasının 28 may 1918 tarixli İstiqlal Bəyannaməsindən, daha doğrusu, bu Bəyannamənin düzgün yozulmamasından qaynaqlanır. «Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti»nin tərəfdarları iddia edirlər ki, Bəyannamədə ilk milli dövlətimizin adı məhz belə işlədilib. Aşağıda həmin Bəyannamənin «Azərbaycan Cümhuriyyəti hökumətinin qanun və binagüzarlıqları məcməi»ndən götürərək verdiyim mətnini oxuyursunuz: «…Arayi-ümumiyyə üzərinə (ümumi razılıqla – Ə.T.) seçilmiş Azərbaycan Milli Şurası şimdi ümumə elan ediyor ki: 1. Bu gündən etibarən Azərbaycan xəlqi həqqi-hakimiyyətə (hakimiyyət haqqına – Ə.T.) malik və Şərqi və Cənubi Mavərayi-Qafqasdan (Zaqafqaziyadan – Ə.T.) ibarət Azərbaycan kamiləlhüquq (tamhüquqlu – Ə.T.) müstəqil bir dövlətdir. 2. Müstəqil Azərbaycanın şəkli-idareyi-siyasiyyəsi (siyasi idarə forması – Ə.T.) xəlq cümhuriyyəti təyin olunur. 3. Azərbaycan xəlq cümhuriyyəti ümum münasibati-beynəlmiləl üzvləriylə, ələlxüsus həmhüdud millətlər və dövlətlərlə dostanə qomşuluq münasibatı hüsuluna səy edəcəkdir. 4. Azərbaycan xəlq cümhuriyyəti kəndi hüdudu daxilində bilafərqi-milliyyət, din, cins və vəziyyəti-ictimaiyyə bütün vətəndaşların mülki və siyasi hüququnu təmin ediyor. 5. Azərbaycan xəlq cümhuriyyəti kəndi ərazisində yaşayan ümum millətlərə azadə tərəqqi və inkişaf üçün geniş meydan verəcəkdir. 6. Məclisi-Müəssisan (Müəssislər Məclisi – Ə.T.) dəvətinə qədər bütün Azərbaycan idarəsi başında arayi-ümumiyyə üzrə seçilmiş Milli Şura və bu Milli Şura qarşısında məsul müvəqqəti hökumət duruyor» («Azərbaycan Cümhuriyyəti hökumətinin qanun və binagüzarlıqları məcməi», 15 təşrini-sani/ noyabr 1919, ¹1, ss.6-7). Göründüyü kimi, İstiqlal Bəyannaməsində dövlətimiz sadəcə “Azərbaycan” adlandırılıb və burada «xəlq cümhuriyyəti» ifadəsi dövlətin rəsmi adının tərkib hissəsi kimi yox, sadəcə, «şəkli-idareyi-siyasiyyə» (siyasi idarə forması) olaraq işlədilib. Dediyimizin düzgünlüyü bunlarla da təsdiqlənir: 1) 28 may 1918-də dövlət hələ yaradılmamışdı ki, onun qəti bir adı da olaydı; bu gün yalnız onun yaradılması bəyan edilib. İlk vaxtlar bu dövlət sadəcə «Azərbaycan» (İstiqlal Bəyannaməsindəki kimi), yaxud «Azərbaycan hökuməti» adlanıb. Məsələn, 21 iyun 1918-də hökumətin «Dövləti bayraq təyini haqqında» qərarında deyilir: «Azərbaycan bayrağı olmaq surətiylə qırmızı parçadan yarılmış, üzərində ağ aypara və ağ səkkizguşəli yıldız olan bayraq qəbul edilsin» [«Azərbaycan Cümhuriyyəti hökumətinin qanun və binagüzarlıqları məcməi, 15 təşrini-sani (noyabr) 1919, ¹1, s.11]. Göründüyü kimi, burada dövlətin adı yalnız «Azərbaycan» kimi verilib. Hökumətin qərarlarında dövlətin rəsmi adıyla 27 iyun 1918-dən başlayaraq üzləşirik. Həmin tarixli «Post və teleqraf müamilatını ödəmək üçün Gəncə post və teleqraf kantorasına vəsait buraqılması haqqında» qərarda ilk dəfə olaraq «Azərbaycan Cümhuriyyəti» adını oxuyuruq (bax: «…Məcmə», 1919, ¹1, s.17), ancaq dövlət dəftərxanasında hələlik «Azərbaycan hökuməti» ifadəsi daha çox işləkdir; «Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti» və «Azərbaycan Demokratik Respublikası» isə yerli-dibli yoxdur. 2) Bəyannamədəki «xalq» sözü «demokratik» anlamındadır və dövlətin idarə formasının demokratikliyini bildirir. Bunu sənədin rusca mətnindən də görürük: «II. Formoy politiçeskoqo ustroystva nezavisimoqo Azerbaydjana ustanavlivaetsə Demokratiçeskaə Respublika. III. Azerbaydjanskaə Demokratiçeskaə Respublika stremitsə ustanovitğ dobrososedskie otnoşeniə so vsemi çlenami mejdunarodnoqo obheniə, a v osobennosti s sopredelğnımi narodami i qosudarstvami…» (Sobranie uzakoneniy i rasporəjeniy pravitelğstva Azerbaydjanskoy Respubliki. 15 noəbrə 1919, ¹1, s.5). Yeri gəlmişkən, «Azərbaycan Demokratik Respublikası» söz birləşməsinin tərəfdarları da məhz rusca bu mətndəki «Azerbaydjanskaə Demokratiçeskaə Respublika» ifadəsinə söykənirlər ki, burada da dövlətin adı yox, onun siyasi idarə forması bildirilib. Belə olmasaydı bu söz birləşməsi hansı sənəddəsə dövlətin adı kimi bircə dəfə də varsa yenə üzə çıxardı! 3) M.Ə.Rəsulzadə «Əsrimizin Səyavuşu» əsərinin «Azərbaycan Cümhuriyyəti» bölümündə yazır: «Burada (Azərbaycanda – Ə.T.) Avropada tətbiq olunmayan həqiqi bir xalq cümhuriyyəti qurulmuşdu. Azərbaycan xalq cümhuriyyətində vətəndaşlar arasında siyasi bərabərlik bərqərar olmaqla bərabər, sosial ədalətsizliyin zərərli nəticələri də aydın tərzdə dəyişdirilirdi» (Bakı: «Gənclik», 1991, s.41). Sanki İstiqlal Bəyannaməsini oxuyursan! Buradakı «Azərbaycan xalq cümhuriyyəti» də dövlətin rəsmi adı kimi yozulacaq?! 4) 28 may 1918-dən üzübuyana ilk milli dövlətimizin gerbini əvəz edən (gerbə vaxt çatmamışdı) möhür və ştamplarda, dövlət əhəmiyyətli rəsmi sənədlərdə heç yerdə «Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti» (rusca mətnlərdəsə: «Azerbaydjanskaə Demokratiçeskaə Respublika») adı işlədilməyib! Bircə örnək varsa ortaya qoyulsun!! Ancaq onların hamısında 1918-in iyunundan 1920-nin aprelinədək yalnız «Azərbaycan Cümhuriyyəti» (rusca mətnlərdə: «Azerbaydjanskaə Respublika», fransızca mətnlərdə: «Republique d’Azerbaidjan») işlədilib. Yenə bildiririk ki, rəsmi sənədlərdə «Azərbaycan hökuməti-cümhuriyyəsi» («Azərbaycan Cümhuriyyəti hökuməti») və «Azərbaycan hökuməti» ifadələri özəlliklə Cümhuriyyətin ilk çağlarında sıx-sıx işlədilib, ancaq onları da dövlətin rəsmi adı kimi götürmək olmaz. DÖVLƏTİN ÖZÜNÜ VƏ TARİXİNİ YARADANLAR YALNIZ «AZƏRBAYCAN CÜMHURİYYƏTİ»Nİ TANIYIRLAR Yeni qurulmuş Azərbaycan dövlətinin müstəqilliyiniDünya birliyinin tanımasında həlledici rol oynamış Azərbaycan Parlamanının sədri Əlimərdan bəy Topçubaşov (1862-1934) 1918-in noyabrında İstanbuldan Antanta dövlətləri nümayəndələrinə göndərdiyi məşhur Memorandumunu «Azərbaycan Cümhuriyyəti hökumətinin üzvü, fövqəladə nazir-səfir» kimi imzalamışdı. Birinci milli dövlətimizin ilkin tarixini yaradanlar elə bu dövləti quranların özləri oldu, onlarsa həm dövlətdə, həm də özlərinin tarix əsərlərində «Azərbaycan Cümhuriyyəti» adını əbədiləşdirdilər. Cümhuriyyətin fəal qurucularından olan Rəhim bəy Vəkilov’un (1897-1934) «Azərbaycan Cümhuriyyətinin yaranma tarixi» adlı oçerki ilk milli dövlətimizin ilk tarixidir. «1920-ci il üçün Azərbaycan Cümhuriyyətinin ünvan-təqvimi. Bakı, 1919» adlı rusca sorğu kitabında verilən və 1998-də Bakıda «Azərbaycan Respublikasının yaranma tarixi» adıyla ana dilimizdə də nəşr edilən bu oçerkdə dövlətin rəsmi adı yalnız «Azərbaycan Cümhuriyyəti» (rusca: «Azerbaydjanskaə Respublika») kimi çəkilib. Milli dövlətçiliyimizin banisi və Cümhuriyyətin azman qurucusu – böyük Məhəmmədəmin Rəsulzadə’nin (1884-1955) «Azərbaycan Cümhuriyyəti: keyfiyyəti-təşəkkülü və şimdiki vəziyyəti» adlı kitabı Cümhuriyyət tarixini işıqlandıran ikinci mühüm əsərdir. İlk milli dövlət quruluşumuzu yalnız «Azərbaycan Cümhuriyyəti» adlandıran M.Ə.Rəsulzadə Türkiyədə (1923, 1990) və Azərbaycanda (1990) bir neçə yol nəşr edilmiş həmin «Azərbaycan Cümhuriyyəti» kitabında, məsələn, yazır: «…Azərbaycan Cümhuriyyəti düvəli-müttəfiqənin (müttəfiq dövlətlərin – Ə.T.) və bütün dünyanın nəzəri-diqqətini cəlb ilə beynəlmiləl bir həyatə giriyordu. 12 kanuni-sani (yanvar – Ə.T.) 1920 tarixində iniqad edən (yığılan, gerçəkləşən – Ə.T.) düvəli-müttəfiqə Şurayi-Alisi Azərbaycan Cümhuriyyətini bilfel (felən, de-fakto – Ə.T.) tanıdı» (Bakı: «Elm», 1990, s.57). Xatırladım ki, bu xəbər Azərbaycanda bayram edilmiş, 14 yanvar Azərbaycanda qeyri-iş günü elan olunmuşdu. Baş nazir Nəsib bəy Yusifbəyli (1881-1920) «Azərbaycan vətəndaşlarına» müraciətində bu münasibətlə demişdi: «Müstəqil həyata və kəndisini idarəyə müqtədir olduğunu göstərən millət kəndi iradəsiylə hürr və demokratik yeni Azərbaycan Cümhuriyyətinin təsis və davamına təntənəli surətdə müvəffəq oldu» (Cəmil Həsənov. Azərbaycan beynəlxalq münasibətlər sistemində. 1918-1920. Bakı: Azərnəşr, 1993, ss.326-327). Bunu da bildirməliyəm ki, ilk milli dövlətimizin rəsmi adı onun mətbuat orqanı olan türkcə «Azərbaycan» qəzetindəki bütün rəsmi sənədlərdə «Azərbaycan Cümhuriyyəti», rusca «Azerbaydjan» qəzetindəkilərdəsə «Azerbaydjanskaə Respublika» kimi göstərilib. Burayadək yazdıqlarımızdan oxucunun özü də artıq nəticə çıxara bilər ki, «Azərbaycan Respublikası» termini də məhz rusca sənədlərin yanlış çevrilməsindən qaynaqlanır. İLK PULLARIMIZIN VƏ MARKALARIMIZIN ÜSTÜNDƏ DƏ «AZƏRBAYCAN CÜMHURİYYƏTİ» YAZILIB Dövlətin rəsmi adının göstərildiyi ən inanılmış sənədin pul və poçt markası olduğunu kimsə dana bilməz. İlk Cümhuriyyətimiz çağında buraxılmış bütün əskinas və poçt markaları üzərindəsə yalnız bir ad oxuyuruq – türkcə (ərəb qrafikasında) «Azərbaycan Cümhuriyyəti», rusca «Azerbaydjanskaə Respublika», fransızca «Republique d’Azerbaidjan»! Onların heç birində «Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti», yaxud «Azərbaycan Demokratik Respublikası» adıyla üzləşmirik. Dediyimin gerçəkliyini Cümhuriyyətin buraxdığı pul və markaların yuxarıdakı şəkilləri əyani təsdiqləyir. (Cümhuriyyət pullarının özünü mənə təqdim etmiş Rəhim Rəhimli’yə və onların hamısının şəkillərini tapmaqda yardımçım olmuş İsmayıl Calallı’ya minnətdarlığımı bildirirəm). Beləliklə, yazılanlara yekun vururuq: 1918-1920-ci illərdə yaşamış ilk milli dövlətimizə rəsmən yalnız «Azərbaycan Cümhuriyyəti» deyilib və başqa adlandırmaların hamısı yanlışdır! 5 dekabr 2004. («Ulu Xudafərin» jurnalı, 12/2004, ¹1, ss.35-38).

ƏDALƏT TAHİRZADƏ: «AZƏRBAYCAN CÜMHURİYYƏTİ», ilk milli dövlətimizin rəsmi adı

Mirzə Xəzər — Sat, 26 Feb 2005 02:38:00 -0500

«AZƏRBAYCAN CÜMHURİYYƏTİ»: ilk milli dövlətimizin rəsmi adı

Ədalət TAHİRZADƏ («Ulu Xudafərin» jurnalı, 12/2004, ¹1, ss.35-38). (525-ci qezet)

Xan Qızı, Şah Banusu - eslinde Şehid Ana

Mirzə Xəzər — Sat, 19 Feb 2005 06:55:00 -0500

Ağabeyim Ağa böyük dövlet adamı sayılan qadınlarımızdan biridir. O, Qarabağ xanı Ibrahim xanın qızı, Qacar türk dövletinin ikinci hakimi Feteli şahın xanımıdır. Ağabeyim Ağa tek-tek xanımlardandır ki, ona kişilerin kölgesinde deyil, tarixde öz adı ile qalmaq nesib olmuşdur. Heyatda da öz tövrü ve öz töresi ile yaşayan bu xanımın qarşımda duran şekline baxıram. Görünür bu, rejim işinden alınmış bir fotodur. Xan qızı, Şah Banusu melek kimi gözeldir. Kamalı üzünde yazılıb. Dünya dolu ahu gözlerinde bir damla göz yaşı donub. O damcıda sirler yatır. Bir de üstü açılmamış bir qetil… Şövket debdebe ve eyyaş adlana bilecek qeder qadın aşiqi olan Feteli şahın sarayı Avropa ressamlarının lövber saldığı mekan idi. Portretlerin çoxluğundan belli edir ki, şahın özü poz verib resm çekdirmeyi severmiş. Bir hökmdarı ve dövletçilik remzlerimizden biri olmasına baxmayaraq men Feteli şahı şexsiyyet olaraq sevmirem ve onun hakimiyyeti dövründen yüz il sonra türk merkezli dövletin fars merkezli dövlete qapdırılmasını onun idareetmesinin neticesi kimi görürem. Çox qeribedir ki, her gün yediyi çöreyi – bu gün dünen yediyinden artıq yemesin deye – qızıl kimi tereziye qoyub çeken sert, boz, xesis, hetta ecaib meişetle keçinen, amma dövlet ve ordu quruculuğunda fövqelade usta olan Ağa Mehemmed şah Qacardan ferqli olaraq, onun sevimli qardaşoğlusu Feteli şah Qacar eyş-işret düşkünü ve israfçılığı günah heddinde olan bir hökmdar idi. Lakin bütün insanların, hetta en naqis görünen insanların bele, çox ince ve hessas yönleri var. Mehz Feteli şahın Ağabeyim Ağaya olan ehmal ve ağayana davranışı araşdırılması mühüm olan bir meseledir. Bu, hem de zorakılıqdan uzaq olan türk insanının mahiyyeti ve meneviyyatıdır. Bu münasibet de, bu münasibetin bir terefi sayılan Feteli şah da ister-istemez ehtiram doğurur. Ağabeyim Ağanın Feteli şaha ere verilmesinin tarixi sebebleri vardı. Ağa Mehemmed şah Qacar Şuşada Cavanşirler xanedanında öldürüldükden sonra hakimiyyete gelmiş qardaşı oğlu qan-qan deyir, Qarabağ xanlıq dövletile emisinin qetlinin hesabını çekmek isteyirdi. Ibrahim xan ise yenice müharibeden çıxmış dövletini qorumaq ve özüne gelib güclenmek üçün qonşularla yaxşı dolanmaq isteyirdi. Bundan ötrü ise qurban lazım idi. Bir Qarabağ qurbanı. Yaşlı qohumlarımdan biri danışırdı ki, Şuşada, o bextever günlerde Ağabeyim Ağanın toyu imiş. And içirler ki, hele yer üzü bele kehkeşan görmeyibmiş. Ne çalan, ne oxuyan, ne oynayan, ne yemek, ne içmek, ne büsat… Birden gelinin böyük bibilerinden biri qayıdır ki, Ağabeyim Ağa, qadan alım, sen de bir ağız oxu, qürbet ele gedirsen, ay bala, ya qismet, bir de bu qarı mamanı görersenmi, qoy bir defe de o şirin sesini eşidim üreyim açılsın. Her kes bilirdi ki, xan qızının sesine ses çatmaz. Yer-yerden tekid edirler ki, gelin oxusun… Gelin oxusun… o da qohum-eqrabanı, qonağı qırmayıb bir segah başlayır. Başlayır ne başlayır… Deyir Ağabeyim Ağa ele bir nale çekir ki, meclisin növrağı dönür. Her kes göz yaşını gözlerden gizlemek üçün üzünü yana çevirir. Bir anın içinde deyib-gülen, çalıb çağıran qız-gelin qeme, eleme düşür. Acı bir nale çeken Xan qızı son hıçqırığını vurub susur. Araya sükut çökür. Ele bir sükut ki, az qala havanın heniri duyulur. Bayaqdan beri bir ağız oxuması üçün onu dile tutan yaşlı bibi peşiman-peşiman geline baxıb deyir: – Qızım, bu gün senin toyundu, adam toyunda bele oxumaz. Ağabeyim Ağa temkinli bir hüzünle ve heç kese baxmadan pıçaldayır: – Bu gün menim yasımdır. Hemin pıçıltını bütün meclis eşidir. Seheri gün külli-Qarabağ növrağı pozulmuş o meclisden danışır. O sözün sorağı düz Tehrana gedib çıxır. Ağabeyim Ağa Qarabağ uğrunda qurban getdi. Hem camalda, hem kamalda birce dene olan xan qızı bu qurban ömrü nece yaşadı? Görek nece yaşadı. Elbette, burada biz bu dastanı başlatmaq fikrinde deyilik. Onun bir ayrı zamanı var. Indi ise Ağabeyim Ağanın heyatından sadece bir neçe meqamı danışmaq isterdik. Xan qızı Tehrana veziri, vekili, xidmetçisi, eyan -eşrefi ile köçmüşdü. Özü ile birlikde «iki yüzden artıq naib, nöker ve qulluqçu, saxlov getirmişdi. Bunlar hamısı Qarabağın igid ve adlı adamlarından idi. Içlerinde Qarabağ eyanlarından Melik bey adında şücaetli ve tedbirli bir bey var idi ki, bu bey Ağabeyim Ağanın veziri ve müşaviri meqamında idi. Melik bey xanım haqqındakı lazımeyi-ehtirama en artıq müqeyyed idi ve buna diqqet edirdi ki, xanın baresinde heç bir kes terefinden cüzi bir xilafi edeb herekete yol verilmesin». Lakin şahın böyük ailesi, eyni zamanda yuzden çox arvadı olan Qacar sarayında bu on altı yaşlı qarabağlı qızının az zamanda şahbanu-birinci xanım statusunu qazanması artıq onun şexsi keyfiyyetlerine bağlı idi. Bu keyfiyyetler hem elminden, hem de şexsiyyetinden gelirdi. Ağabeyim Ağa ana dili olan türkcesi ile yanaşı ereb, fars, fransızca danışır, yazıb-oxuyurdu. Edebiyyat, tarix, felsefe, siyaset elmlerinde yüksek tehsili vardı. Yeni Qarabağın en qedim ailelerinden gelen söhbetlerin birinde deyilir ki, hele Şuşanı terk etmemiş Qacar sarayının bütün ehvalatını, cikini-bikini öyrenib bilen ve buna uyğun öz davranışlarını müeyyen eden Xan qızının Tehranda toyu çalınırmış. Toyun en bexteveri ise şah anası imiş. Gelinin bir terefinin Qacarlarla bağlı olması, yeni Ağabeyim Ağanın anasının Gence ziyadoğlularının qızı, ziyadoğluların da Qacarlardan olması Feteli şahın anasını çox memnun etmişdi. Çünki neslin en müdrik ağbirçeyi olan Ağa Mehemmed şahın anasının bir gizli tövsiyesi varmış. Qadın son nefesinedek övladlarına tapşırıbmış ki, veliehd teyin edende yalnız qacar qızlarından doğulan şahzadeleri teyin edin. Hetta ola biler ki, başqa qadınlardan doğulmuş oğullarımız elmde ve gücde onlardan üstün görünsün, bu zahiri elametlere çox da aldanmayın, qacar hakimiyyetini yalnız qacar qızının südünü emmiş hökmdar qoruya biler, sülaleye ve hakimiyyete en vefalı yalnız onlar ola biler. Aqil qadın südün gücünü bilirmiş. Deyirler, şah anası bu izdivacdan çox memnun imiş ve şadyanalığının hüdudu yox imiş ki, Ağabeyim Ağa ona öz esabelerinden birini minnetçi gönderir ki, bes, filan donunu mene versin. Bu, şah anasının şahın reyaset meclislerine, idareetmede qadının-ananın iştirakçılığı zeruret olan qerarverme toplantılarına geydiyi don imiş. Şah anasının qelbi bu qeribe ricadan bir an kölgelense de, üzde bir tük qeder de sezdirmeden eziz gelininin isteyini bir an önce yerine yetirir, donu hemen gönderir. Salnameçiler yazırlar ki, Feteli şah zifaf gecesi Xan qızının odasına girdi, cemi on beş deqiqe sonra oradan deli kimi çıxdı, birce kelme söz dedi, «Ibrahim Xanın qızı meni ilan kimi çaldı» ve qezeble öz otağına doğru yürüdü. Deyirler, Ağabeyim Ağa Şahı anasının resmi libasında qarşılayıb. Ağabeyim Ağanı, öz nikahlı arvadını, sülalenin gelini olacaq bu dünya gözeli xan qızını ilk defe anasının donunda gören Şahın gözleri kellesine çıxır. Neler olduğunu bir an anlaya bilmir. Deyirler, Ağabeyim Ağa o gece Şah anasının libasında, gözlerinde donmuş o birce damla göz yaşı ve çox sakit tövrü ile Feteli Şah Qacardan bezi ricalar etmişdir. Yüz il önce yaşamış araşdırmaçı Mirabbas Mirbağırzade yazır: «Ağabeyim Ağa Qacar sarayında Ağabacı adlanırdı. Ağabacı Xanım olduqca leyaqetli, vüqarlı ve ezemetli xanım idi. Oxumuşdu, aqile, kamile ve edibe idi. Revayete göre, Feteli şaha Ağabeyim Ağanın vesli müyesser olmamışdır. Ömrünün axırına qeder o bakire qalmışdır. Feteli şah hedsiz heremlerinin sıra növbelerini keçirdikden sonra Ağabeyim Ağanın yanına geldiyi gecelerde veqtleri ve geceleri ancaq Ağabeyim Ağanın xas danışıqları ile ve melahetli sözlerile keçmişdi. Daha başqa hal ve hereket olmamışdı. Sübh veqti şah çıxıb yanından gedenden sonra Ağabacı Xanım bir türkü beyti yazıb şaha göndermişdi: Efsus ki, yarım gece geldi, gece qaldı, gece getdi. Heç bilmedim ömrüm nece geldi, nece qaldı, nece getdi. ... Feteli Şah Ağabeyim Ağanın eqlü kemalını çox beyenmişdi. Onunla qohum olduğuna her zaman memnun olduğunu söylermiş». Qarabağ saray tarixinin ustad bilicisi olan Yusif Vezire göre, Ağabeyim Ağanın ilk ve son eşqi emisi Mehralı beyin oğlu, fövqelade yaraşıq ve cüret sahibi olan, ala gözlü, şah qametli, Eli qüvvetli Memmed bey olmuşdur. Mehz bu beytin Feteli şaha deyil, Memmed beye hesr olunduğunu bir zamanlar biz de yazmışıq. Elbette, düzünü Allah bilir. Bir de yazını yazan. Feteli Şah Ağabeyim Ağaya ve reiyyetine böyük varidat ve «ömri-meaş» ayırmışdı. Şahbanu cah-celal içinde, Qumda yaşayır ve yazırdı: «Ömür sürmeli dövrandı, sesin gelsin barı, bülbül». Başqa cür deye bilmirdi, çünki öz toyunda dediyi o birce kelmenin yarası hele sağalmamışdı. Özünün yox, vetenin qezebe gelmesinden qorxurdu. Ağabeyim Ağanın qelbi Qarabağda qalmışdı. Sözü de, havası da özünün olan şikeste harayı Qarabağı çağırırdı: «…Tehran cennete dönse, yaddan çıxmaz Qarabağ» deyib haray çekirdi. Xeber de xeberin dalınca qara gelirdi. Memmed beyi Şirvanda dara çekmişdiler. Atası Ibrahim xanı altı aylıq körpesine kimi bütün ailesi ve eshabelerile birlikde ruslar pusqu qurub Xan bağında qefil gülle baran etmişdiler. Bir anın içinde xanedanın 50 neferden çox adamı, uşaqlı-böyüklü, hırsız rusun güllesine gelmiş, qetle yetirilmişdi. Her zaman olduğu kimi, o zaman da ruslar Azerbaycan xanlıq dövletlerine qenim kesilmişdiler. Ne meneviyyat, ne müharibe kurallarından anlayışı olan, ne müqavilesine, ne vedine ehtiram medeniyyeti olan bu sarı köpek sürüsü qabağına çıxanı amansızcasına mehv edir ve süretle irelileyirdi. Qacarın igid oğlu Abbas Mirze rus işğalçılarına qarşı ağır ve sonsuz görünen müharibeni davam etdirirdi. Feteli şah ve bütün eyanlar veliehdin bu inadından bezmiş, xezine tükenmişdi. Bir yandan şahın saysız-hesabsız arvad-uşağı, onların Avropadan getirilmiş dayeleri, xidmetçileri, hekimleri, müellimleri, ber-bezekli geyimleri, keçimleri, meclisleri, düyünleri, cehizleri, o biri yandan müharibeye xerclenen hüdudsuz mesrefler… Feteli şah artıq qelebeye inanmırdı. Abbas Mirze ise rusu Qafqazdan qovacağına emin idi. Çar ordusunun generalları ise öz imperatorlarına bu müharibeden qelebe gözlememesini, başqa tedbirlere de el atmasını tövsiye edirdiler. Atasından ordu xerclerinin artırılmasını teleb eden Abbas Mirze bütün danışıqlarını Ağabeyim Ağa ile aparırdı. Feteli Şah Şahbanuya «yox» deye bilmirdi ve her kes emin idi ki, xezinenin son qepiyini de istese, şah ona verecek. Mehz o istese verecek. Eyni zamanda, dövletin xarici işlerile yaxından ilgilenmek hüququ olan Ağabeyim Ağa rus qoşunlarını dayandırmaq meqsedile Rusiya ile müharibe veziyyetinde olan Fransa imperatoru Bonapart Napoleona bu gün Azerbaycan diplomatiya tarixi üçün fövqelade abideler sayılacaq mektublar gönderir ve onun cavablarını alır (göresen, ölkemizin xarici işler idaresi ve onun başında duranların dövletçilik ve diplomatiya tariximizdeki bu kimi öyünc olaylarından xeberleri varmı?) Ölkede seferde olan Ingiltere kralı ve onun xanımı ile danışıqlar aparır. Bu danışıqların seviyyesine, elmine ve reftarına heyran qalan kral Şahbanuya öz eliyle «Müqeddes Georgi Ordeni» teqdim edir. Ağabeyim Ağa ingilislerin qürur ve şeref hedefi olan bu nişanı almış yegane türk qadınıdır. Osmanlı imperatorluğunda olduğu kimi, Qacar dövletinde ve sarayında da ermeni milleti «milleti sadiqe» sayılırdı. Mövqeleri o qeder yetkili, etibarlılıqlarına eminlik o qeder yüksek idi ki, hetta Feteli şahın xezinedarı bele ermeni idi. Ingilis ve rus keşfiyyatları ise bu ermeniler vasitesile sarayların iç proseslerini diqqetle izleye bilir ve zaman-zaman onların mövqelerini möhkemlendirmek üçün bezi işler görürdüler. Hele de dünyanın bir çox böyük qetllerinin töreme yuvası olan Kremlde artıq Abbas Mirzenin apardığı azadlıq savaşının arxasında kimin olduğunu bilirdiler ve eks cizgiler çekirdiler. Bu, eslinde Ağabeyim Ağanın Qarabağ savaşı idi. Azerbaycanın üreyi olan Qarabağın rusun qanlı caynağından qoparılması mücadilesi idi. Ağabeyim Ağanın qurban ömrünün menası idi. Xanqızı, Şahbanu bu savaşdan geri çekilmeyecekdi. Feteli şah her zamankı kimi, yene onun hörmeti xatirine bütün xezineni orduya verecekdi. Qazi Abbas Mirze öz müezzem qoşunu ile işğalın qarşısında duracaqdı. Rus qoşunu növbeti defe Qafqazdan geri çekilecekdi. Kreml rus keşfiyyatına xidmet eden yüksek mensebli saray ermenilerinin icraçılığı ile Ağabeyim Ağaya sui-qesd hazırlayır. Şahın birinci xanımı, dövlet idareetmesinde ve xarici siyasetin yöneldilmesinde söz sahibi olan Ağabeyim Ağa 49 yaşında, Qacar sarayında ermenilerin elile zeherlenib öldürülür. Bu bedbext hadiseden sonra Abbas Mirzenin atası ile münasibetleri keskinleşir. Xezineden gelen vesait azalır. 27 illik müharibeye davam getiren serkerde bu sarsıntıya davam getire bilmir. Ağır xesteliye tutulur ve bir müddet sonra vefat edir. Şecere söhbetlerimizde danışılır ki, Feteli şah tez-tez elinde bir dene gül Ağabeyim Ağanın mezarını ziyaret edermiş. Orada tekbaşına qalar ve uzunmüddet fikre gedermiş. Men Feteli şahın bu sui-qesdin töreme sebeblerini, nedenini, niyesini nece araşdırdığı barede sarayda geden her hansı tehqiqat ve yaxud ceza tedbiri haqda bilmirem. Bildiyim bir nesne var ki, Ağabeyim Ağanın vaxtsız vefatına göre heç kim şah sarayından izahat istemedi, heç kim meseleye aydınlıq getirilmesine tekid etmedi. Ahu gözlerde donmuş son damlanın hesabı sorulmadı. Çünki Şahbanunun böyük xanedanı, xan evi, xanzadeleri, elinin bey igidleri, qoçaqları, ocaqları-arxası, söykenci mehv edilmişdi. Bu qetlin hesabını soracaq kişi qalmamışdı. Qalanlarda da güc qalmamışdı. Ağabeyim Ağanın qanı yerde qaldı. Ağabeyim Ağa… Xanım Ana… Ey Böyüklerimizin Anası… Şehid Qadın… Senin Qarabağ savaşın bitmeyecek. Taa Qarabağ azad, Azerbaycan bütöv olana kimi. Senin qanının bedeli Qarabağdadı. Biz bu bedeli senin qatilinden alacağıq. O qutlu günün mücadilesinde ruhun bizimle olsun, Ey Böyüklerimizin Anası! Mehriban Vezir

Xan Qızı, Şah Banusu - eslinde Şehid Ana

Mirzə Xəzər — Sat, 19 Feb 2005 00:58:00 -0500

Xan Qızı, Şah Banusu – eslinde Şehid Ana

Azərbaycan ictimai-siyasi fikrinin inkişafında M.Ə.Rəsulzadənin rolu

Mirzə Xəzər — Fri, 28 Jan 2005 23:17:00 -0500

Azərbaycan ictimai-siyasi fikrinin inkişafında M.Ə.Rəsulzadənin rolu

(M.Ə.Rəsulzadənin doğum gününə həsr olunur).

Suverenlik şüurdan başlayır və sonradan siyasətə və məişətə keçir. Onun süqutu isə şüurun süqutu ilə başlayır və sona çatır. Gerçəkdən fikir və düşüncə azadlığı olmadan tərəqqi mümkün deyil. Bu bir faktdır ki, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yaranması, milli qurtuluşun konsepsiyası, azadlıq və müstəqilliyin fəlsəfi, ideoloji və siyasi əsasları Əli bəy Hüseynzadənin, Əhməd bəy Ağayevin, Ə.Topçubaşovun, F.Xoyskinin, M.Ə.Rəsulzadənin fəaliyyətləri nəticəsində yarandı və inkişaf etdirildi. Sözün həqiqi mənasında milli şüurun inkişafında və milli ideologiyanın yaranmasında yuxarıda adları çəkilən şəxslərlə yanaşı M.Ə.Sabirin, S.Ə.Şirvaninin, M.F.Axundovun, M.S.Ordubadinin, H.B.Zərdabinin misilsiz xidmətləri olmuşdur. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, milli kimliyimizin formalaşmasında və inkişafında milli ruhlu, demokratik dəyərlərə sahib ziyalılarla yanaşı daima demokratik dəyərləri təbliğ edən, ideologiyanın yayılmasına təsir edən amillərdən biri də dövrü mətbuat olub. “Əkinçi”, “Həyat” qəzetləri, “Molla Nəsrəddin”, “Füyuzat” jurnalları milli düşüncəli ziyalıları, siyasi xadimləri öz ətrafına toplamışdı. Bu nəşrlər o dövrün siyasi həyatında mədəni izlər buraxıb. Çox təəssüflər olsun ki, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti haqqında danışılarkən 1905-1918-ci illər və bu illərdə ayrı-ayrı şəxslərin siyasi-ideoloji fəaliyyətləri haqqında heç nə danışılmır və yaxud üzərindən sükutla keçilir. Hesab edirik ki, istiqlal hərəkatımızın bu mərhələsi olmasaydı xalq cümhuriyyətinin yaranması bəlkə də xəyal olaraq qalacaqdı. Beləliklə, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranması 1905-1918-ci illərdə gedən mübarizənin məntiqi nəticəsi idi. Millətin milli azadlıq uğrunda mübarizəyə qalxmasında, milli şüurunun oyanmasında və xalq cümhuriyyətinin yaranmasında böyük xidmətləri olmuş şəxslərdən biri də Məhəmməd Əmin Rəsulzadədir. M.Ə.Rəsulzadə istiqlal hərəkatımızın banilərindən biri olmaqla yanaşı, türk dünyasında və eləcə də islam aləmində ilk respublika üsul-idarəsinin yaradıcılarındandır. Rəsulzadə 1884-cü il yanvar ayının 31-də Novxanıda anadan olub. Atası Axund Molla Ələsgər din xadimi olub. İlk təhsilini S.M.Qənizadənin “Rus-müsəlman” məktəbində alıb, sonra isə Bakı texniki məktəbində təhsilini davam etdirib. 17 yaşında 1902-ci ildə Müsəlman Gənclər Təşkilatını yaradıb. 1904-cü ildə yaradılan Müsəlman Sosial Demokrat “Hümmət” təşkilatının yaradıcılarından biri olur. Hələ gənc ikən Rəsulzadə Əlibəy Hüseynzadənin nəşr etdiyi “Füyuzat” jurnalında, Əhməd bəy Ağayevin “İrşad” və “Tərəqqi” qəzetlərində məqalə və şerlər dərc etdirirdi. İlk əvvəl düşüncə etibarilə sosial-demokratlara yaxın olan M.Ə.Rəsulzadə onların yalnız sinfi ziddiyyətləri aradan qaldırmaq uğrunda mübarizə ideyasını önə çəkdiklərilə razılaşmayaraq sosial-demokratlardan uzaqlaşdı. Bundan sonra o, rus müstəmləkəsinə və imperiya üsul-idarəsinə qarşı çıxıb milli istiqlal hərəkatına başladı. 1908-ci ildə “Qaranlıqda işıqlar” pyesini yazmaqla milli oyanış və istiqlal hərəkatını təbliğ etməyə başladı. 1908-1911-ci illərdə İranda mühacir həyatını yaşayan Rəsulzadənin S.H.Tağızadə və H.Həvvabla İran Demokrat Partiyasının yaranmasında böyük xidmətləri olmuşdur. Rəsulzadə partiyanın proqram sənədinin və ideologiyasının hazırlanmasına şəxsən özü rəhbərlik etmişdir. O, İranda siyasi fəaliyyətlə yanaşı jurnalistliklə də məşğul olur və o dövr üçün novator sayılan “Yeni İran” jurnalının əsasını qoyur. Çar Rusiyasında baş verən siyasi hadisələr İrana da öz təsirini göstərir və beləliklə, Rəsulzadə İstanbula mühacirət etməyə məcbur olur. O, İstanbulda ziyalılarla tanış olur və Ə.Hüseynzadənin rəhbərlik etdiyi “Türk Ocağı” dərnəyinə daxil olur. İstanbulda islam mütəfəkkiri və filosofu Cəmaləddin Əfqanın “Milli birlik fəlsəfəsini” fars dilindən türkcəyə tərcümə edir. İstər İranda keçirdiyi mühacir həyatı, istərsə də İstanbulda olduğu zaman onun siyasi baxışlarında və dünyagörüşündə müəyyən təbəddülatlar baş verir. Sözsüz ki, onun siyasi baxışlarında və dünyagörüşündə baş verən bu dəyişikliklərdə Ziya Göyalpın əsərlərinin az təsiri olmamışdır. 1913-cü ildə rus çarı II Nikolayın Romanovlar sülaləsinin hakimiyyətə gəlişinin 300 illiyi münasibətilə verdiyi əfv fərmanından sonra siyasi baxışlarına görə mühacir həyatı yaşamağa məcbur olmuş şəxslər vətənə döndülər. M.Ə.Rəsulzadə 1913-cü ildə Bakıya qayıtdı. “İqbal” və “Açıq söz” qəzetlərinin redaktoru olan Rəsulzadə 1917-ci ildə “Müsavat”ın birinci qurultayında partiyanın sədri seçilir. M.Ə.Rəsulzadənin 1918-1920-ci illərə qədərki siyasi fəaliyyətinə diqqət yetirdikdə görürük ki, onun hələ 1903-1917-ci illərdə – gənc yaşlarında olarkən milli ruhun oyanmasına və çar zülmünə qarşı mübarizədə misilsiz xidmətləri olub. Rəsulzadə həm də bir ideoloq, natiq və publisist kimi diqqəti daha çox çəkir. O, Əlibəy Hüseynzadə tərəfindən irəli sürülmüş və Z.Göyalp tərəfindən bir sistem halına salınmış “türkləşmək, müasirləşmək, islamlaşmaq” şüarının təbliğ olunmasında böyük işlər görmüşdür. Rəsulzadə bu ideyaları “Təkamül”, “Açıq söz” qəzetlərində yaymaqla yanaşı millətçilik ideyasını “Müsavat” partiyasının 1917-ci ildə keçirilən konqresində təşkilatın proqram sənədinə salmağa müvəffəq oldu. Rəsulzadə deyirdi ki, sadəcə olaraq din birliyi, müasir mənada bir millət təşkil edə bilməz; milləti müştərək əlamət kimi başlıcası dil, adət və ədəbiyyat formalaşdırır. Rəsulzadə bu baxımdan bütün türkləri vahid millət adlandırırdı. M.Ə.Rəsulzadə “türkləşmək, müasirləşmək, islamlaşmaq” ülküsünü sonradan qurmuş olduğu Demokratik Cümhuriyyətin əsas təməl prinsipinə çevirmişdi. O, millətlərin, qövmlərin və siniflərin tam azad, bərabər olmasını vacib sayır, hər cür zülm və təcavüzdən qorunması prinsipini müdafiə edirdi. Hələ gənc yaşlarında ifadə etdiyi və sonradan milli məfkurə halına gətirdiyi “insanlara hürriyyət, millətlərə istiqlal!” şüarına ömrünün sonuna qədər sadiq qaldı və bu fikrin həyata keçməsi uğrunda mübarizə apardı. Bakıya qayıtmasına baxmayaraq, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə İranda gedən siyasi prosesləri və istiqlal hərəkatını da diqqətlə izləyirdi və onlara sona qədər mübarizə aparmağı arzulayırdı. Ədib 1906-cı ildə “İrşad”da dərc etdirdiyi “İranda hürriyyət” silsilə yazılarında qeyd edirdi: “Ey qəflət yuxusu ilə məşhur olan qardaşlar, axır ki, ayıldınız! Şübhələriniz xeyir olsun! Ey iranlı qardaşlarımız!.. Sizin məqsədə yetmənizdə hər kəs şəkk edirsə, etsin. Mən özlüyümdə şəkk etmirəm”. Rəsulzadə məqalənin sonunda iranlı qardaşını mübarizəyə səsləyərək deyirdi: “Yaşasın İranda hürriyyət! Yaşasın İranda qanuni-əsası!” Rəsulzadənin İranda gedən ictimai-siyasi proseslərə verdiyi qiymət onu bir inqilabçı, natiq kimi xarakterizə etməyə əsas verir. O, iranlı qardaşlarının mübarizəni sona qədər davam etdirmələrini ürəkdən istəyir və onlara xitabən deyirdi: “Haydı iranlı qardaşlar, yeriyiniz, yeriyiniz də heç bir şeydən vahimə etməyiniz. Allah camaatladır. Bərəkət də camaatdadır. Camaat elə bir qüvvədir ki, heç bir maneə və işğalın qabağında dayanmayıb, tutduğu yol ilə gedəcək, gedibsə də mənzilə yetişəcəkdir. Ey iranlı qardaşlar, meydani – mübarizəyə qədəm qoydunuz, cəhd ilə əql müqabilə etdi. Bir az da cürət ediniz” (“İrşad N 145. 1906). Gənc inqilabçı M.Ə.Rəsulzadə insanların hürriyyət və azadlıq əldə etməsində mətbuatın və söz azadlığının rolunu əvəzedilməz sayır və hələ gənc ikən öz fikirlərini belə ifadə edirdi: “Madam ki, mətbuat hökumət amirlərinin təhmi – təftiş və nəzarətindədir, madam ki, qələm azad deyil, xanlar, vəzirlər, hər nə istəsələr edəcəklər”. Biz Rəsulzadəni Duma seçkiləri zamanı əhalini daha aktiv və mübariz olmağa çağırdığının da şahidi oluruq. O, haqlı olaraq bildirirdi ki, “rəisləri, ağaları dumaya seçmək lazım deyil. Onlar asılı və yaltaq insanlardır. Biz elə insanları Dumaya seçməliyik ki, onlar bizim mövqeyimizi müdafiə etmiş olsunlar və bizlərə hesabat vermiş olsunlar”. Rəsulzadə Çar Rusiyası əsarətində inildəyən millətlərin halına da acıyaraq yazırdı ki, Rus istibdadı özünə tabe olan millətləri bir-birilə vuruşdurub onlar arasında ziddiyyətlər yaradaraq düşmənçilik toxumu səpir. Bu işdə onlara millətlərin və qövmlərin bəzi satqın və namussuz “rəisləri” də kömək edirdi. M.Ə.Rəsulzadə bunun səbəbini belə izah edirdi: “Hökumət bu siyasətilə istəyir ki, həmin bu üsul ilə çomaq və qorxu idarəsinin üzərinə cəmaaət qəlbində olan nifrət və narazılığı yadlarından çıxarıb, məxluqu bir-birinə məşğul edərək özü asancasına tamam millətlərin üstündə sual və cavabsız hökm sürsün” (“Təkamül” N 1. 1906). Rəsulzadə görürdü ki, Rusiya əyalətlərinin hər yerində – məktəblərdə, divanxanalarda, məhkəmələrdə zorla rus dili tətbiq olunur. Bununla da millətləri ruslaşdırıb, Rusiyanı qeyri-məzhəblərdən paklaşdırsınlar. O, ilk əvvəl millətin mədəni oyanışını arzulayıb, bu istiqamətdə fəaliyyət göstərirdisə sonradan “Milli-məhəlli (torpaq) muxtariyyət” uğrunda mücadiləyə başlayır. Rəsulzadə 1914-1916-cı illərdə “Dirilik” jurnalında milliyyət məsələsinə toxunaraq türk toplumuna bu sahədə yeni istiqamətlər vermişdi. O bildirirdi ki, din birliyinə yox, dil və mədəniyyət birliyinə üstünlük verməliyik. Qeyd edirdi ki, fərdin deyil, millətin diriliyi uğrunda mübarizə aparmaq lazımdır. Rəsulzadə deyirdi ki, müasir inkişaf etmiş ölkələr bugünkü vəziyyətə çatmaqdan ötrü çoxlu sayda şəhidlər verib. Millətlər dirilə bilmələri üçün ölünü də qəbul edirlər. Millət ruhən və cismən qüvvətli olmalıdır. Rəsuzadə yazırdı ki, dirilik dünyanı sevməkdən, öz hüquq və namusunu qorumaqdan ibarətdir. 1917-ci ildə Rusiyada baş verən proseslər Rusiya ərazisində yaşayan türkləri də narahat etməyə başladı. 1917-ci ildə Bakıda və həmin ilin mayında Moskvada keçirilən Rusiya Müsəlmandarının Böyük Konqresində Azərbaycanın gələcək taleyi müzakirə ediləndə də məhəlli muxtariyyat tərəfdarları olan islamçılar və sosialistlər arasındakı mübarizədə böyük səs çoxluğu ilə Rəsulzadənin müdafiə etdiyi ideya qəbul olundu. (Davamı gələn sayımızda) Əli CƏFƏROV BAXCP-nin ideoloji məsələlər üzrə katibi (Xalq Cəbhəsi qəzeti)

«Menim aqibetimden ibret götürün»

Mirzə Xəzər — Fri, 07 Jan 2005 10:08:00 -0500

«Menim aqibetimden ibret götürün» Refael Allahverdiyev deputatlara müraciet etdi «Eger Heyder Eliyevin yaxın silahdaşı, özünün dediyi kimi yegane dostu, qardaşı Refael Allahverdiyevin başına bu işler gelirse, fikirleşin, görün sizi ne gözleyir» Hazırda Isveçrede mühacir heyatı yaşayan Bakının keçmiş meri, YAP sedrinin keçmiş müavini Refael Allahverdiyev dünen qezetimize faks göndererek, «Bakı-Xeber» vasitesile Milli Meclisin üzvlerine, öz seçicilerine ve mecburi köçkünlere müraciet edib. Xatırladaq ki, o, bir müddet önce deputatlıq mandatından könüllü şekilde imtina ederek, indiki hakimiyyetin ünvanına bir neçe keskin beyanat vermişdi. Bu beyanatlardan sonra spiker Murtuz Elesgerov bildirmişdi ki, onun haqqında Respublika Prokurorluğunda cinayet işi açılıb. «H.Eliyevin sistemi ancaq onun özü üçün idi…» Dünen redaksiyamıza daxil olan müracietinde R.Allahverdiyev önce parlamentin üzvlerine üzünü tutur ve onları özünün başına gelenlerden ibret götürmeye çağırır. Müracietde deyilir: «Hörmetli deputatlar! Icaze verin önce sizin hamınıza minnetdarlığımı bildirim ki, sebr edib, menim xesteliyimi nezere alıb, Milli Meclisin sessiyalarında iştirak ede bilmediyimi başa düşüb, meni tenbeh etmemisiniz. Doğrudur, mene qarşı ayrı-ayrı çıxışlar olub. Hesab edirem ki, vaxt çatsa, hemin qerezli çıxışlara da cavab vereceyem. Indi ise men respublikada Heyder Eliyevin vefatından sonra yaranan siyasi, sosial-iqtisadi veziyyet barede öz fikirlerimi çatdırmaq isterdim. En evvel onu xatırlatmaq isterdim ki, Heyder Eliyevin rejimi ve ya hakimiyyet sistemi onun özü üçün yaranmışdı. Ve men bu fikri bir neçe defe öz müsahibelerimde artıq vurğulamışam. Ele buna göre de, bezi deputatlar terefinden tenqid ateşine tutulmuşam. Bu o demek deyil ki, men Heyder Eliyevi tenqid edib pisleyirem, xeyr. Onun dahiliyini, siyasi uzaqgörenliyini Milli Meclisde oturanların hamısından çox men bilirem. Men onu da yaxşı bilirem ki, onun ölümünden sonra Azerbaycanda ele bir oğul anadan olmayıb ki, bu rejimi, bu sistemi idare ede bilsin. Hetta onun doğma oğlu Ilham Eliyev de. Ondan bize yadigar qalmış sistem kadr rotasiyası ile idareolunmazdır. Ona göre de men demişem ve bir daha tekrar etmek isteyirem ki, sistem de, onun vintleri de, kadrları da bu sistemin yaradıcısı ile birlikde ebediyyete qovuşmalıdır. Bundan hem Azerbaycan xalqı, hem dövletimiz, hem de indiki prezidentimiz Ilham Eliyev faydalana bilerdi. Men bir daha vurğulayıram ki, o sistemi ve qurdlarla tülküleri ancaq rehmetlik liderimiz, prezidentimiz Heyder Eliyev idare ede bilirdi. Allah ona rehmet elesin». «Hakimiyyetde qruplaşma adi hala çevrilib» Sabiq mer daha sonra bu fikirlerinin artıq özünü doğrultduğunu deyir: «Rejim onun vefatından sonra çat verib, parçalanmaq üzredir. Heyder Eliyevin elde etdiyi sabitlik pozulur. Korrupsiya, özbaşınalıq baş alıb inkişaf edir, yerlibazlıq, regionçuluq, separatçılıq genişlenmekdedir. Respublika rehberliyinde qruplaşma adi hala çevrilib. Bele bir veziyyetde xalqın, dövletçiliyin, insan haqlarının qorunması qetiyyen mümkün deyil. Konstitusiya, qanunlar yaddan çıxıb. Insanların yaşayış şeraiti günü-günden pisleşmeye doğru gedir». R.Allahverdiyev bu veziyyetden çıxmaq üçün hamını birliye çağırır. «Men bu gün prezidente de, deputatlara da, müxalifet liderlerine ve iqtidar nümayendelerine de müraciet edib birliye çağırıram. Ölkede yeniden klassik Xalq Cebhesinin yaranmasına hamının ehtiyacı var. Ilk defe bele bir cebhe 1990-cı ilde yarandı ve Azerbaycanda kommunist rejimini devirdi. Indi bele bir cebhe xalqı demokratiya uğrunda mübarizeye qaldırmalıdır. Heç olmasa, bu mübarizede bir olmalıyıq. Demokratiyasız ne sivil dövlet, ne iqtisadi dirçeliş, ne de stabillik mümkündür. Ukraynadakı demokratik, dinc inqilab bize ve bizim xalqaeörnek olmalıdır. Onda bütün dünyanın demokratik qüvveleri bize destek ola biler. Merhum prezidentlerimiz Heyder Eliyev ve Ebülfez Elçibeyin ruhları da bele bir cebhenin yaranmasından şad olardı. Onlardan biri – Ebülfez Elçibey xalq cebhesinin yaradıcısı olub, Heyder Eliyev ise onlara destek verenlerden idi. Allah her ikisine rehmet elesin». «Menim aqibetimden ibret götürün» Müracietin deputatlara ünvanlanan bu hissesinde R.Allahverdiyev onlara öz aqibetini xatırladaraq, bundan ders götürmeyi meslehet görür. «Hörmetli deputatlar! Ola bilsin ki, bu menim son çıxışımın metnidir. Oktyabrın 21-de size ünvanladığım istefa erizesine menim çox hörmet etdiyim insan, Heyder Eliyevi hakimiyyete qaytarmaq cehdile yaradılmış herekatın iştirakçısı, silahdaşlarımdan biri Kerim Kerimov resmi cavab gönderib ki, istefa erizemi Merkezi Seçki Komissiyasına ünvanlayım. Buna göre ona minnetdaram. Allahdan sizin heç birinizin başına menim başıma gelenlerin tekrarlanmasını istemezdim. Amma Allahın işini bilmek olmaz!.. Eger Heyder Eliyevin yaxın silahdaşı, özünün dediyi kimi, yegane dostu, qardaşı Refael Allahverdiyevin başına bu işler gelirse, fikirleşin, görün sizi ne gözleyir. Men bunu Siyavuş, Eli Ehmedov, Ehed Abıyev kimilere demirem, (onlar her hakimiyyetin dövründe onların çaldığını oynayacaqlar) men üzümü heqiqi Heyderseverlere tutub deyirem ki, eger menim qeder Heyder Eliyevi isteyen, ona sadiq olan insanın taleyine bigane qalırsınızsa, vay sizin halınıza». «Heç bir cinayetde elim yoxdur» Sabiq mer daha sonra üzünü öz seçicilerine tutur ve dar gününde ona destek vermediklerine göre Nerimanov rayonunun sakinlerini qınayır. «Men seçicilerim qarşısında diz çöküb, onlara minnetdarlığımı bildirirem. Amma umu-küsü de edirem ki, onlar da menim taleyime bigane qaldılar. Bes, harda idi sizin mübarizliyiniz? 1988-ci ilde Topxanada bir ağacı ermeniler kesende bütün Settarxançılar, Nerimanov rayon sakinleri bir yere toplaşıb mitinqler keçirirdi. Men raykom katibi olsam da, qoşulurdum size ki, polisler meni görüb, sizi «dubinka» ile döymesinler. Niye menim müdafieme bir kes qalxmadı? Men Nemetin sözlerine inanmaq istemirem ki, Heyder Eliyev hakimiyyeti insanları manqurt eledi. Men Bakı ehalisine müraciet edib, onlara bildirmek isteyirem ki, şehere başçılıq etdiyim 7 ilde geceli-gündüzlü çalışmışam ki, Bakını ölü şeher veziyyetinden çıxarıb inkişafa çatdırım. Heyder Eliyevin sözlerile desem, buna nail ola bilmişem. Baxmayaraq ki, prezident Heyder Eliyev menimle şehere aid heç bir selahiyyetini bölüşmedi ve men selahiyyetsiz icra başçısı olmuşam. Menim heç bir cinayetde elim yoxdur. Ne etmişemse, prezidentin nezareti altında etmişem. Mene qarşı qaldırılan cinayet işleri Heyder Eliyeve xalqın mehebbetini öldürmeye ve Ilham Eliyevi hakimiyyetden yıxmağa yönelib». «Indi sizin hisslerinizi daha yaxşı duyuram» Müracietin mecburi köçkünlere ünvanlanmış hissesi ise bir qeder kövrek notlar üzerinde köklenib. Sabiq mer öz veziyyetini onların veziyyetile müqayise edir ve bildirir ki, yad bir ölkede sığınacaq axtararken onların hisslerini daha yaxşı duyur. «Men Bakıda meskunlaşmış mecburi köçkünlere üzümü tutub, onlardan torpaqlarını qaytaracağımız haqda verdiyi vedleri yerine yetirmemiş hakimiyyetin üzvü kimi üzr isteyirem. Amma Allah görüb, siz de şahidi olmusunuz ki, men bir bakılı balası kimi, sizi Bakıda hemişe qonaq kimi qebul etmişem ve axır tike çöreyimi de sizinle bölüşmüşem. Halal olsun sizlere Bakının havası da, suyu da, çöreyi de. Men indi doğma torpağımdan didergin düşüb, yad bir ölkede sığınacaq axtardığım zaman sizin hisslerinizi daha yaxşı duyuram. Amma tesellini onda görürem ki, siz yene de doğma torpaqlarınızdasınız, men ise yad ölkede. Allah-tealadan o günü görmeyi dileyirem ki, torpaqlarınız qayıtsın, men de hebsden qorxmayaraq, siz torpaqlara qayıdandan sonra ved etdiyim qurbanları kesib, sonra hebsxanaya gedim. Allah sizin ve hamımızın şehidlerine rehmet etsin». Doğrudan da R.Allahverdiyevin aqibetinden çoxlarının ibret götürmesine ehtiyac var…

TAMERLAN (Baki-Xeber)

Meydan, Qarabağ, Milli Hərəkat -"Meydan Düşüncələri"

Mirzə Xəzər — Sun, 26 Dec 2004 12:22:00 -0500

MİRZƏ XƏZƏR Meydan, Qarabağ, Milli Hərəkat “Meydan Düşüncələri” İlk dəfə «Azadlıq» radiosu dalğalarında səsləndirilmiş «meydan düşünəcələri» bununla bitmir. Müəllifin öz ixtisarı ilə təqdim etdiyimiz bu «düşüncələr» yaxın gələcəkdə nəşr olunacaq kitabın yalnız bəzi səifələridir. Yəhya öz «Vəhylər» kitabında həmahəng, amma xəyali dünyanın təsvirini verir. O dünyada, yeni dünyada artıq nə ölüm olacaq, nə kədər, nə fəryad, nə də ağrı. Çünki əvvəlki dünya, yəni bu gün yaşpadığımı dünya bütün bəlaları ilə birlikdə silinib gedəcəkdir. Və köhnə dünyanın mirası olan cəsarətsizlər, imansızlar, natəmizlər. Qatillər, ziyankarlar, sehrbazlar, bütpərəstlər və bütün yalançılar od və kükürdlə yanan göldə məhv olacaqlar. Dünya təmi zlənəcəkdir… Ağrılar da olmamalıdır o təzə dünyada. Deməli təzə dünya gələnə kimi haqsızlıq, imansızlıq, qatillik, yalançılıq, hiyləgərlik, tamahkarlıq, biganəlik, xudbinlik, qəddarlıq, amansızlıq, mərhəmətsizlik, rəhimsizlik davam edəcək. Cəzası da yeni dünya gələn anda veriləcək. O vaxta qədər bütün bunlar cəzasız qalacaq. Yəhyanın vəhylərindən belə çıxır. Əslində də belədilr. Haqsızlılığın kökünü büsbütün kəsmək mümkün olmadığı kimi, imansızlığın, qatilliyin, yalançılığın, hiyləgərliyin, riyakarlığın, tamahkarlığın, biganəliyin, xudbinliyin, qəddarlığın, amansızlığın, mərhəmətsizliyin, rəhmsizliyin də kökünü kəsmək qeyri-mümkündür. Bir haqsızın yerini o biri haqsız tutur, bir imansızı o biri imansız əvəz edir, bir qatil gedir o biri qatil zühur edir, bir yalançı cəzasını alır amma yalançılıq davam edir, hiyləgərin yerini hiyləgər tutur, riyakarın yerini yeni riyakar tutur, bir qəddar gedir yenisi gəlir, mərhəmətsizi yeni mərhəmətsiz əvəz edir. Tilsimdir. İnsan özü əli, öz əməli ilə özünü bu tilsimə salıb. Vurnuxur çıxa bilmir. Ağrı çəkir, əzab çəkir yatır, durur yenə ağrı çəkir, yenə əzab çəkir. Bəlkə həqiqətən də bir yanağını vuranda o biri yanağını sevinclə yumruq altına qoymalısan. Bəlkə… Görəsən, o zaman ağrılar kəsiləcəkmi, insanın vicdanı oyanacaqmı, mərhəmət hissi yaranacaqmı? Bilmirəm… Hər halda belə olsaydı o yeni dünya çoxdan gəlib çatardı… Amma gəlmir, deməli bir yanağından sillə ilişdirənə o biri yanağımı vur deməklə haqsızı haqlıya, mərhəmətsizi mərhəmətliyə, imansızı imanlıya, tamahkarı təvazökara, yalançını haqq dəryasına, qatili xilaskara, hiyləgəri möminə, riyakarı salehə, qəddarı rəhimdilə, rəhimsizi həlimə çevirmək mümkün olmur ki, olmur. Tövrat «göz əvəzinə göz, diş əvəzinə diş» – deyə buyurur. Deyirlər qəddarlıqdan əmələ gələn bu əmr də insanları qəddarlıga öyrədir, amma başqaları deyirlər ki, əgər bu əmr olmasaydı, azlıqda olan qolu qüvvətlilər, çoxluqda olan qolu zəifləri çapıb talayar, qırıb axırına çıxar, hamını kütlə köləyə çevirirdilər. İnsan da müqavimət göstərmək imkanından məhrum olardı. İnsanlar insan olmazdı, bu əmr olmasaydı. Qolu qüvvətli və müstəbid təbiyyətliləri saqındırmaq, çəkindirmək və cəzalandırmaq üçün verilibdir o əmr. Rəbbi unudan insanlarda məziyyətli cəhətlərdən biri başqasına hökm etmək həvəsi, şəhvəti, arzusudur. Bütöv bir kütləyə hökm etmək həvəsi, şəhvəti, arzusu bəzilərində güclü, bəzilərində zəif olur, bəzilərində isə heç bəlkə olmur. Haqsızlıq, imansızlıq, riyakarlıq, bədhaqlıq, biganəlik, qatillik, mərhəmətsizltk, amansızlıq, tamahkarlıq butun kütləyə xas olan əlamətlərdir. Təmizəlir də olur amma azlıq təşkil edir onlar, əksəriyyətə təsirləri çox az olur. Deməli əksəriyyətdə təcəssüm olur bütün mənfi xüsusiyyətlər. Əksəriyyətdə bu xüsusiyyətlər təcəssümünü təpdığı üçün həmin kütləyə hökmranlıq etmək istəyəndə bu xüsusiyyətlər gərək hamıda olduğundan daha güclü olsun. Çünki ayrı cür o kütləni idarə etmək mümkün olmur. Buna görə belə bir müstəbidin hökmranlığını qoruyub saxlamaq üçün qatillik də, tamahkarlıq da, bədxahlıq da, yalançılıq və saxtakarlıq da zalımlıq və mərhəmətsizlik di, xudbinlik və imansızlıq da açıq aşkar olmasa da üstü örtülü, amma müntəzəm və mütəmadi surətdə təşviq edilir. Mənfi xüsusiyyətlərin hamısını özündə qoruyub saxlayan və gün-gündən azğınlaşan hökmdar mərhəməti, düzgünlüyü, həqiqəti, təvazökarlığı, xeyrxahlığı təşviq etməz. Əks təqdirdə kütlə mərhəmətləşdikcə, imanlaşdıqca, rəhmdil olduqca, düzlüyə əməl etdikcə, insana insan kimi yanaşdıqca, insana insan hörməti qoyduqca hökmdarlıq hökmranlığı təhlükəyə düşür. Mənfi xüsusiyyətlərdən müsbət xüsusiyyətlərə doğru güdən kütləyə mənfi xüsusiyyətli hökmdar lazım olmur… «…Oranın nuru, billürlaşan yəşəm daşına bənzəyirdi. Oranın böyük və yüksək divarı, 12 qapısı, qapılarda 12 mələk var idi. ... Divar yəşəm daşından tikilmişdi, şəhər isə… təmiz qızıldan idi. Şəhər divarının təməlləri hər cür qiymətli daşlarla bəzədilmişdi: birinci təməl – yəşəm daşından, ikincisi – yaqutdan, üçüncüsü – əqiqdən, dördüncüsü – zümpüddüən, beşincisi – ağ əqibdən, altıncısı – qərmızı əqiqdən, yeddincisi – sarı əqiqdən, səkkizincisi – göy zümrüddən, doqquzuncxusu – zəbərcətdən, onuncusu – sarıntıl zümrüddən, onbirincisi – göy yaqutdan, on ikincisi də – bənövşəyi yaqutdan idi… 12 qapı, 12 mirvaridən idi…» Yəhya Allahın yanından enən müqəddəs şəhərin ruhda götürdüyü təsvirini belə verir… İnsanı məqəddəsləşdirməyi insanlar icad ediblər. Müqəddəsləşdirib sonra ona səcdə etməyi də insanlar uydurublar. Səcdə qılandan sonra müqəddəsləşdirdikləri insanı bütləşdirirlər. Sonra ona sitayiş edirlər. Sitayiş edəndən sonra ona müqəddəs adı verirlər. Müqəddəs ünvanı verdikləri insanın insan «məziyyətləri»ni unutdurmağa çalışırlar. Bu «məziyyətlər» unutdurulduğu üçün qalır yalnız bütləşdirənlərin təsəvvüründə yaranan saxta məziyyətlər. İnsanı müqəddəsə çevirirlər insanlar. Müqəddəsin kölgəsində məziyyətli və imtiyazlı yaşamaq üçün. Şəxsiyyətə pərəstiş insanlar uydurublar. Canlı insanı bütə çevirən insanlardır. Daşları bütə çevirənlər də insanlardır. Nəfəsi gedib-gələn çanlı büt ilə nəfəssiz cansız büt arasında fərq böyük olmur. Unudulan isə başqa şey olur. Unudulur ki, canlı bütün nəfəsini kəsməyə qadir olan Varlıq vardır. Daş bütü daşa çevirən Varlıq vardır. Canlı bütün yaradanlar əbədilik iddiasında olurlar. Canlı bütü əbədi bütə çevirdiklərini sanırlar. Daş bütlər kimi. Canlı bütün aqibəti daş bütün aqibətindən fərqlənmir: biri ölür, süiükləri qırılır. Ruhu ruh verənin ixtiyarına qayıdır7 O biri isə daş olaraq qalır, ya da ovulub tökülür, toza dönür. Canlı bütlərin səpdikləri toxumlar, onların fikirləridir. Öəzən əməlləri də yada salınır, amma fikirləri onların özündən daha çox yaşayır, bəzən yaşayır ki, lənətlənsin, bəzən yaşayır ki, istehza edilsin. Bütləşməmiş insanların fikirləri bütləşmişlərin fikirlərindən bəzən daha uzunömürlü olur. Çünki bütləşməmiş müqəddəslik iddiasında olmurlar. Bütləşmişlər ilahəlik iddiasında olur və tək bir ilahi mövcud olduğu üçün onların ilahəliyi uzun sürmür, təbii sonuna çatır. Yaradılan Yaradana meydan oxuya bilməz. Amma oxumağa həmişə çalışır, təbii sonuna çatana kimi. Sonu uzada bilmir bütləşsə də, müqəddəs ünvanını mənimsəsə də. Çünki son onun ixtiyarında deyildir. Son yaradanın əlindədir. Bunu dərk etmək üçün Yaradan insana kifəyət qədər dərrakə veribdir. Amma əzəli insanın varisi olan bəni-bəşər yarandığı gündən bəri əzəli səhvlərini təkrar edərək bu günümüzə gəlib çatıb və bundan sonra da təkrar edəcəkdir. Çünki dərrakəsizin sərhəddi, həddi və çərçivəsi vardır. İnsan beynini kəsib onun sirlərini öyrəndiyini iddia edən insanın öz beynini kəşf etməyə gücü, zehni, gücü çatmır. Çünki məhduddur bu zehni güc. Yaradanın insana verdiyi dərrakəni insan axıra kimi kəşf edə bilmir. Bəlkə etmək istəmir? Meydan burada başlayır! « – Alla, allo! Eşidirsiniz? Bakıdan zəng edirəm. Adım Yusif Əliyarovdur. Sizə məlumat vermək istəyirəm…». «Azadlığ»ın 35 illik mövcudiyyəti ərzində əlçatmaz dəmir pərdə arxasından gələn ilk telefon sədası…» « Vəzirov nümayişi dağıtdı. Xəsarət alanlar vardır. Nə qədər adamı tutub aparıblar…» İnqlab başlanmışdı. Bu telefon zəngi də inqlab idi, meydanda başlanan inqlabın bir qığılcımı idi… Nəhəng bir imperiyanın dağılmasını müjdələyən qığılcım idi. Yeni ədalət, yeni əxlaq, yeni mənəviyyat, yeni şüur, yeni hüquqlar, yeni mənlik, yeni ruh, firavan həyat gətirməli idi bu inqilab. «Milli sərvətlərimizi özgələr talayırlar» deyə nida edilirdi meydanın xitabət kürsüsündən: milli sərvətlərin – yeraltı və yerüstü sərvətlərin milliləşdirilməsini, millətə xeyir gətirməsini təmin etməli idi bu inqilab. «hər şeyimiz var: neftimiz, pambığımız, taxılımız, qızılımız, misimiz, suyumuz… torpağımız!» deyə coşurdu meydan. «Torpağın bir qarışını da özgəyə vermərik» deyə bir ağızdan nida qoparırdı meydan… meydanda inqilab gedirdi. Meydan inqilabın bünövrəsini qoyurdu… Azərbaycan inqilabının… Qəribə və qəliz inqilabın. Anlaşılmaz inqilabın… «Torpaqdan pay olmaz!» deyə bir ağızdan gələn şüarların sədası altında meydanda gələcək Azərbaycan faciəsinin təməli qoyulurdu: həkimiyyət dəyişikliyi faciəsi, hakimiyyət uğrunda mübarizə, didişmə faciəsi, qisas faciəsi, yüksək ideyalar uğrunda başlayan hərəkatın cələzlaşması faciəsi. Hələ mövcud olmayan hakimiyyət uğrunda mübarizə gedirdi. Xitabət kürsüsü uğrunda mübarizə gedirdi. Ayrı-seçkilik mübarizəsi gedirdi: birinə söz verilirdi, o birinə yox. Və ədalət şüarları deyilirdi. Kütlənin baş qarışıq idi. Kütlə «torpaqdan pay olmaz» deyə nida edir, yuxarıdan göstərilən işarəyə tabe olubdir. 70 il ərzində bir qaynaqdan alınan əmrlərə itaət etdiyi, daha doğrusu, itaət etməli olduğu kimi. Kütlənin günahı yox idi. Kütlə təzəcə açılan azadlıq imkanlarından, əsən azadlıq küləyindən bihuş olmuşdu. Kütlə idarə olunurdu. Kütlə yeni ədalət, yeni əxlaq, yeni mənəviyyat, yeni şüur, yeni hüquqlar, yeni mənlik, yeni ruh, firavan həyat və… mənzilsizlərə mənzil, işsizlərə iş, vəzifəsizlərə vəzifə, xəstələrə şəfa, paltarsızlara paltar, torpaqsızlara torpaq, az maaş alanlara bol maaş ümidi ilə yaşayırdı… Axırıncı Meydan və meydanın qığılcımı 13 ay sonra Yanvar ayında zühür etdi və… söndü… Meydanda yalnız kütlə qalmışdı. Meydanda hakimiyyət, meydan mikrafonu uğrunda döyüşlər kütləni yalqız qoymuşdular. Kütlə yalqız qalmışdı meydanda… meydanın hasil etdiyi yeni əxlaq, yeni mənəviyyat, azad ruh, yeni şüur, yeni hüquqlar, yeni mənlik artıq özünün cücərtilərini göstərirdi. Kütlə tək qalmışdı meydanda… Kütlə günah daşımır. Kütlənin günahı üçün kütlə günahkar olmur. Günah kütləni idarə edən, kütləni aldadan, kütləyə yalan danışan, kütləni istədiyi olan çəkən, dilə tutan, kütləyə hiylə gələn, öz mənfəətini güdənlərdədir. Kütlənin təqsiri nədir? Biri qışqırır «ölüm». Yanındakı ona baxıb «ölüm» qışqırır. Üçüncüsü artıq düşünmür, bu ikincisinə baxıb tab gətirmir, bağırır «ölüm». Dördüncüsü üçünün «ölüm» deyə nida etdiyini eşidir və tək qalmaqdan, təklənməkdən qorxub «ölüm» deyib onlardan bərk qışqırır, beşincisi, altıncısı, minincisi, yüz minincisi… Vaxt var idi cuşa gəlmiş avstriyalılar küçələrə çıxıb öz sərsəm həmvətənlərini coşqunluqla qarşılayır və alqışlayırdılar. Yaxşı ki, insan yaddaşı itmir… Sonralar sərsəmi söyən avstriyalılar şitini çıxaranda, onlara o caşqunluğu, o alqışları və həmvətənləri olan sərsəmi göstərdilər. Susdular… Çünki onlar da o zamanlar bihuş olmuşdular, kütləyə çevrilmişdilər. Meydanda nə elədiyini və nə üçün elədiyini bilən və başa düşən az deyildi. Meydan yeni ümidlər, yeni üfüqlər mənbəyi idi. Meydan azadlıq qığılcımı idi. Meydan qorxu üzərində qələbənin rəmzi idi. Meydan insan beynində, şüurunda, ruhunda toplanıb qalmış gileylərin, incikliyin, alçalmanın, milli zülmün, fərdi və kütləvi ləyaqətin tapdanmasının, biganəliyin, şəxsiyyətsizliyin, mənsizliyin, şüursuzluğun, ağrıların, insan ağrılarının balaca bir mikrafondan püskürdüyü bir boruya çevrilmişdi. Meydan sakitləşdirirdi. Meydan coşdururdu, Meydan təsəlli verirdi. Meydan qızışdırırdı. Meydan yeni mənəviyyatın, yeni əxlaqın, yeni ləyaqətin, yeni ədalətin, yeni hüquqların, yeni-yeni azadlıqların təməlini qoyurdu: qorxusuz hüquqların tapdanmasının, cəzasız insan ləyaqətinin alçaldılmasının, qorxusuz riyakarlığın, qorxusuz həyləgərliyin təməlini qoyurdu meydan. Və meydan 70 illik qorxu, zülm, ədalətsizlik, haqsızlıq, riyakarlıq, hiyləgərlik, biganəlik və mənəviyyatsızlığın sonunu müjdələyirdi. Köhnəsinin ölümünü və yenisinin doğuşunu müjdələyirdi meydan. Ziddiyyət içərisində boğulurdu meydan… Kütlə artıq elə kütləşmişdi ki, ona istiqamət verənlər «and yeni verin bizə, andi yeri» deyə xitab edirdilər kütləyə, yerə və göyə. Başqaları öz meydanlarından istifadə edirdilər: Vətən nədir deyən başa salırdılar, Vətənpərvərlik nədir izah edirdilər, millətin, milli hissin nə olduğunu səbrlə aşılayırdılar naşılara. Meydanda isə «and yeri» tələb edirdilər. And yerinin nə olduğunu dərk edə bilməyənlər bütpərəstlər kimi daş ilahələri istəyirdilər. And yeri, həqiqi and yeri isə yanlarında idi – Vətən idi, torpaq idi, millət idi, milli şüur, milli qeyrət, milli mənlik, milli namus idi. Birinci meydandan on üç ay sonra «and yeri» ucaldı və… çoxalmağa başladı. Hansı and yeri? Kəlbəcər dağlarında bir neçə min cavan və naşı, əsgər, kiminsə sərsəmliyi və sərsəm əmri üzündən donub həlak oldu. Meyidlərini də vermədilər ata-analıranı. Qəbirlərinin yerini bilən də yoxdur. Görəsən «and yeri» o naməlum qəbirlərdədirmi? Vətən idi and yeri. Bütöv Vətən, bütöv ölkə idi and yeri. Onlar isə bütpərəst inadkarlığı ilə «and yeri» axtarırdılar. Yaratdılar and yerini… Vətən isə… And yerini yaratmırlar. And yeri özü yaranır. İnqilab başlanmışdı. Adətən dağıntı ilə başlayır, inqilablar. Bəzən dəğıntıdan sonra tikinti başlayır. Bəzən isə dağıntı davam edir və hətta olub-qalanı da yerlə-yeksan edir. Nə düşünürdülər bu inqilabı edənlər? «Əlimizə fürsət keçsə ziyalıların 70%-ni məhv edərik» deyirdi yeni inqilabçılar. Ziyalısız yeni cəmiyyət, yeni əxlaq, yeni həqiqət istəyirdilər. 70 illik dövrün yetişdirdiyi ziyalıların günahı, 70 il ərzində həqiqi milli hiss, həqiqi millət, həqiqi vətənpərvərlik, həqiqi Vətən, təmtəraqlı ifadələrdən uzaq, sadə bəsit bir Vətən hissini xalqa aşılamamsı, bu ruhda nəsil yetişdirməməsi olmuşdur. Onların 70%-i məhv etmək istədiyi yeni inqilabçılar. Qorxusuz hökmranlığa mübtələ olmuş hakimiyyət aşiqləri. Aldanmış kütlənin nidaları ilə yeni mənəviyyatı bayraq edənlər hakimiyyətdlə bir-birilərini əvəz edirdilər. Əvəz etdikcə Vətəni, torpağı, xalqı, yeraltı və yerüstləri talan edirdilər. Çünki artıq «and yeri» var idi, hər şey caiz idi. Qapazaltı tapılmışdı, yeni mənəviyyatı bayraq etmək olardı. Meydan son ana qədər izdihamlı idi. Kütlə öz əqidəsinə sədaqətini göstərirdi. Kütləvi qurban verdi. Kütləvi əli yalın zirehə qarşı gedirdi. Kütləvi hələ də inanırdı. Başçılar… onlar da inanırdılar… Nəyə? «Mənim ağrılarım»… davam edir… Nə vaxtsa dünya zülmətə qərq olmuşdu. O zaman nə otlar, nə ağaclar, nə çiçəklər, nə quşlar var idi. Torpaq və səma da yox idi. Bütün kainat qaranlıq içində idi. Günəş, ulduzlar, gündüz və gecə, işıq və qaranlıq, təbiət və bitkilər, canlı və heyvanlar, canlı insanlar mövcud deyildi. Dünya qarmaqarışıq bir dünya idi. Dünya deyildi. Allah dünyanı belə görmək istəmirdi. Buna görə o, yaşadığımız ehtişamlı ecazkar, sirli, gözəl, heyrətamiz və möcüzəli dolu dünyanı yaratmaq qərarına gəldi. Dünyada heç bir şey öz-özünə yaranmır: «Əvvəlcə Allah yeri və göyü yaratdı. Yer görkəmsiz və boş idi; dərya üzərində zülmət var idi; Allahın ruhu da su üzərində gəzirdi. Allah dedi: «Qoy işıq olsun» və işıq oldu. Allah işığın yaxşı olduğunu gördü və işığı qaranlıqdan ayrıldı. Allah işığı gündüz, zülməti isə gecə adlandırdı. Axşam oldu, səhər açıldı: bir gün Allah dedi: «Qoy suyun ortasında qübbə olsun və suyu sudan ayırsın». Beləliklə, Allah qübbəni yaratdı, qübbənin altındakı suyu onun üstündəkisudan ayırdı. Belə də oldu. Allah qübbəni göy adlandırdı, axşam oldu, səhər açıldı, ikinci gün Allah dedi: «Göyün altındakı su bir yerə yığılsın və quru əmələ gəlsin». Belə də oldu. Allah qurunu torpaq, su yığımını isə dəniz adlandırdı. Allah gördü ki, bu yaxşıdır. Allah dedi: «Qoy torpaq nəbatat, toxum verən otlar və öz növünə görə toxumu meyvəsində olan meyvə ağacları yetişsin». Belə də oldu… Axşam oldu, səhər açıldı, üçüncü gün…» hər şeyə qadir olan Rəbbi yeri və göyü, qurunu və dənizi yaratmaq üçün üç gün sərf edir. İnsanı yaradan Rəbb yalnız göyü, qurunu və dənizi üç günə yaradır. Rəbbin yaratdığı insan isə bir göz qırpımında dünyanı dəyişmək xəyalına düşür. İnsan bir göz qırpımında dünyanı dəyişməyə çalışır: dağıdır tikə bilmir, yıxır qaldıra bilmir, sındırır bərpa edə bilmir, məhv edir canlandıra bilmir, öldürür həyat verə bilmir, məhv edir canlandıra bilmir, öldürür həyat verə bilmir, başqasına ağrı verir şəfa verə bilmir, zalımlıq edir mərhəmət göstərə bilmir. Meydanda qurban verilən təkcə kütlə deyildi. Meydanda oyuna qoyulan təkcə kütlə deyildi. Meydanda yalnız bu kütlənin taleyi həll olunmurdu. Meydanda müqəddərat həll olunurdu: bütöv xalqın bu gününün və sabahının müqüddəratı. Meydanın qaldırdığı tufan çox şeyləri dağıtdı. Hər şey öz axarı ilə inkişaf edir və məntiqi sonluğuna, məntiqi mənzilinə, məntiqi nəticəsinə çatır. Allah köyü, qurunu və dənizi yartmaq üçün üç gün sərf edir: Əvvəlcə göyü və yeri yaradır, sonra dənizi və qurunu. Bundan sonra torpaqda nəbatət, toxumlu otlar və meyvəli ağaclar yaradır. Hər şey öz növbəsində, vaxtında yaradır. Əvvəlcə meyvəli ağacı sonra torpağı yaratmır. Əvvəlcə torpağı, göyü və yeri yaratmır. Məntiqlə yaradır, təmkinlə yaradır. Çünki həyat məntiqə və təmkinə əsaslanır… «Allah iki nəhəng çıraq yaratdı. Bunlardan böyüyü gündüzü, kiçiyi isə gecəni idarə etmək üçün idi. Uluduzları da yaratdı. … Axşam oldu, səhər açıldı, dördüncü gün. Allah dedi: «qoy su canlı məxluqlara dolub daşsın, quşlar yer üzünün üzərində, göy qübbəsində uçsunlar… onlara xeyr-dua verərək dedi: «Doğub törəyin və çoxalın, dəniz sularını doldurun, qoy quşlar da yer üzündə törəyib artsınlar. Axşam oldu, səhər açıldı: beşinci gün» Dünya səblrə yaranır, səliqəylə yaradılır, təmkinlə qurulur. İnsanı bir an içində yardan Rəbb insanın mühitini, qidasını, aləmini yaratmaq üçün 5 gün səfr edir. İnsanı isə altıncı gündə yaradır… Əvvəlcə insanın yaşaması üçün şərait yaradır, sonra insanı dünyaya gətiri…» Ata, bağışla onları. Onlar nə elədiklərini başa düşmürlər…» Meydan coşurdu. Sonrakı meydanlarda izdiham azalmırdı. Müqəddəratı həll edən bu meydanlar hər şeyi – müstəqilliyi, azadlığı, firavanlığı, yeni mənəviyyatı, yeni əxlaqı, yeni qüruru, yeni mənliyi, hər şeyi: vəzifəni, mənzili, işi, məhsulu, torpağı… hakimiyyəti bir göz qırpımında, dərhal istəyirdi, dərhal tələb edirdi. Vəd verənlər, nağıl deyənlər, şirin nəğmə oxuyanlar, odlu çıxış edənlər, «haqq mənəm» deyənlər çox idi. Çıxış edəndən, şirin vədlər verəndən sonra «haqqını» istəyənlər də az deyildi. «haqqını» sonra artıqlaması ilə «alacam» deyə səbr edənlər də var idi. Yüz ildə qurulanı, 70 ildə təhrif ediləni və yaradılanı bir neçə gündə dağırtmağa qadır olan insanların tikməyə qüdrəti çatmırdı. Səbri yox idi, təmkini yox idi… iştahası var idi, böyük xülyaları var idi. Böyük xülyalar… Böyük faciələrə gətirib çıxardan böyük xülyalar… Beş gün ərzində insan və canlılar üçün təbii mühit yaradan Rəbb, altıncı gün öz bənzəyişində insan yaratmaq qərarına gəlir. 8 il Tövrat, Zəbur, Peyqəmbərlər, Padşahlar və İncil ilə məşğul olmuşam. Quranı oxumuşam. Musanın 5 kitabını tərcümə etmişəm. Davudun məzmurlarını şerə salmışam. 16 Peyqəmbərlə vəz etmişəm, yalvarmışam, dua etmişəm. Haqq-Təalanın sözü ilə dünya yarandığı andan ta son nöqtəsinədək müqəddəs kitabları sətir sətir izləmişəm. Hər bir kəlamın mənasını axtarmışam, hər bir sirrin açarını tapmağa çalışmışam. Musa ilə Sina dağından enmişəm, Musa nəsli ilə Kənan torpağına girmişəm, döyüşlərdə zəfər çalmışam. Davud ilə Rəbbə şükr etmişəm, Süleyman ilə Allah evinin möhtəşəm binasını qoymuşam, Əyyub ilə əzab çəkişəm, İlyası göyə yola salmışam – vərəq-vərəq, sətir-sətir, sözbəsöz, hərifbəhəri. Babildə əsarətdə olmuşam, İsa ilə çarmıxı daşımışam. Və yenə də insan təbiəti, insan düşüncəsi, insan əməlləri məni heyrətə salıb, karıxdırıb, çaşdırıb, əzab verib, göynədib… «Ata, bağışla onları. Onlar nə elədiklərini başa düşmürlər». Azadlıq… Şirin, dadlı, ləzzətli azadlıq… Müəmmalı, ehtişamlı, bəsit, mürəkkəb, cazibədar və cazibəli, ehtiraslı və şəhvətli… azadlıq. Azadlıq insanın təbiəti ilə birlikdə Allah tərəfindən verilib. Allah verib dünyaya insanı və azadlığı insana bəxş edib. 5 gün ərzində Göyü və Yeri, torpağı və dənizi, göyərtini və bitkiləri, meyvəli ağacları, quşları, balıqları, həşərat və heyvanları, bağı və meşəni, çayları və gölləri, günəşi və ulduzları, işığı və qaranlığı yaradan Yaradan altıncı günü yaratdığı insana azadlığı verib deyib ki, «… doğub törəyin, və çoxalın, yer kürrəsinə doluşun və ona hakim olun, dənizdəki balıqlara, göylərdəki quşlaravə yer üzündə hərəkət edən bütün canlı məxluqlara hökmranlıq edin». Bütün canlı məxluqlara, insana yox. Allah insanı azad yaradır. Allah insana azadlıq verir. Bütün canlı məxluqlara hökmranlıq etmək qüdrəti verir, amma insan üzərində hakimlik etməyi buyurmur. Həm ahəng dünyanı yaradan Yaradıcı insanı azad yaradır… Əsarəti, köləliyi, zalımlığı, zülmü, qardaş nifrətini, qatilliyi, istibdadı yaradan insanın özüdür. İnsan özüdür insanın azadlığın qəsb edən, insanı köləyə çevirən, insana zülm edən, insanı qətl edən, insanı alçaldan insan özüdür. İmanı yox edən insan özüdür. Mənəviyyatı mənəviyyatsızlığa çevirən insan özüdür. Əxlaqı əxlaqsızlığa döndərən insan özüdür. Həqiqəti yalana çevirən insan özüdür. Riyakarlığı, hiyləni icad edən insan özüdür… İnsana əzab verib onun ağrılanrından həzz alan da insan özüdür… Ağrılar… Dözülməz ağrılar… 400 illik köləlikdən kütləni xilas edən Musa, kütlənin şüurundan köləlik ruhunu silmək üçün 40 il səhrada dolaşmalı olur. 400 illik əsarətin hər 100 ilinə 10 il cəza kəsilir kütləyə. Köləlik ruhuna mübtəla olmuş, köləliyi iliyinə yeritmiş nəsli azad nəsl ilə əvəz etmək üçün 40 il səhrada dolaşır Musa. Və azadlıqda doğulub, azadlıqda böyümüş nəsli Kənan torağına göndərir. Kölələr getsəydilər köləyə çevriləcəkdilər… 70 illik əsarəti bir neçə gündə silib göyə sovurmaq xülyasına qapılmışdılar. 400 ililk əsarəti unutdurmaq üçün 40 il səhrada sərgərdan dolaşmışdılar. 70 illik müntəzəm yalanı, müntəzəm saxtakarlığı, müntəzəm riyakarlığı, müntəzəm hiyləcərliyi bir neçə gündə unutdurmaq istəyirdilər, şüurlardan silmək istəyirdilər… yeni dünya yaratmaq istəyirdilər. Afrika qitəsində Böyük Səhra var. Dünyanın ən iri səhrası deyilir ona. Ucsuz-bucaqsız, intəhasız səhra. Bir dövrlər çiçəklənən diyar olub Böyük Səhra, meşələr, yaşıllıq, canlılar, insanlar yaşayıb bu Böyük Səhrada. İnsanlar döndərib yaşıllığı, meşələri Böyük Səhraya. Səhranı cənnətə çevirə bilməyən insanlar, cənnəti səhraya çevirirlər… Yaxın Şərqdə Ölü dəniz var. Dəniz həqiqətən ölüdür: bir dənə də olsun canlı yoxdur bu dənizdə, duzdan başqa heç bir şey yoxdur bu dəryada. Bir zamanlar Sodom şəhəri yerləşirdi bu yerdə… Sodom – mənəviyyatsızlıq, əxlaqsızlıq, barbarlıq rəmzi olan Sodom. Sodom əhli artıq insanlıq simasını itirmişdi: inam qalmamış, iman qalmamış, əxlaq qalmamış, böyük-kiçik qalmamış, qohumluq qalmamış, ədəb qalmamış, mənəviyyat itmiş, cəmiyyət dağılmış, insan tayfasının icad etdiyi mənfi və mənfur nə varsa bürümüşdü şəhəri, onun həyatını salmışdı tilsimə. Allah bu fəsad mənbəyini məhv etmək qərarına gəlir, İbrahım əllərini göyə qaldırıb Rəbbə yalvardı ki, məhv etməsin, aman versin. Rəbb aman verdi. Rəbbliyinin göstərdi. Dedi ki, əgər bu şəhərdən heç olmasa 10 nəfər saleh, düz adam tapılsa, o, şəhəri məhv etməyəcəkdir. Tapılmadı. Bütöv bir şəhərdə 10 nəfər saleh, düz adam tapılmadı. Bircə İbrahimin qardaşı Lut idi imanını, abrını, insanlığını saxlayan… Onca nəfər təmiz adam qalmamışdı bütöv şəhərdə… Allah Sodom şəhərinə göydən alov və kükürd yağışı tökdü: şəhər, onun sakinləri və torpaqda nə bitirdisə hər şey məhv oldu… Bu gün Ölü dənizdir şəhərin yerində… bir dənə də olsun canlı məxluq yaşamayan ölü dəniz… Azadlıq şirindir, dadlıdır, ləzzətlidir. Müəmmalı, amma ehtişamlı, bəsit, mürəkkəb, cazibədar və bəzən də qorxuludur azadlıq. Azadlıq insan yaranan gündən verilib insanna Yaradan tərəfindən. Öz azadlığının həddi-hüdudunu genişləndirmək üçün bəziləri başqalarının azadlığını qəsb ediblər, onları əsarətə salıblar, insan əli ilə, insan beyni ilə icad edilmiş qəlibə salıblar. Azadlıq nemətdir, zərif nemətdir. Azadlığa çatmaq müşkülatdır, azadlığı itirmək asan. Azadlığın qədrini bilmək müşkül işdir, ağır vəzifədir. Azadlığı qorumaq ağırdır, zəhmət tələ edir. Azadlığı firavanlığa, əmin-amanlığa, cəmiyyətin xilasına, mənəvi saflığa, tərəqqiyə, inkişafa, ləyaqətə çevirmək hər kəsin bacara bildiyi, nail ola bildiyi vəzifə deyildir. Buna dərrakə, təmkin, məntiq tələb olunur. Zəhmət, ağır zəhmət – zehni və cismi zəhmət tələ olunur. Mənəviyyat tələb olunur, təmizlik tələb olunur, təmiz əxlaq, təmiz niyyət, təmiz zehniyyət, təmiz mənlik, təmiz inam tələb olunur, saf ideal tələb olunur, saf fədakarlıq, təmiz fədakarlıq tələb olunur… Azadlığın qədrini bilmək çətindir. Azadlığı qorumaq çətindir. Azadlığı firavnanlığa, xeyrə, düzlüyə, xoşbəxtliyə, xilasa, tərəqqiyə, inkişafa çevirmək ağırdır: düzlük, düz niyyət, təmiz niyyət, təmiz fədakarlıq tələb edir bunlar. Buna görə, azadlığa nail olan xalqların bir hissəsi azadlıq və firavanlın içərisində inkişaf edir, tərəqqiyə nail olur, o biri hissəsi isə zülmət qaranlıqda səfil kimi yol axtaran insana bənzər şəkildə çabalayır, tikmək yerinə dağıdır, tərəqqi yerinə tənəzzül edir, inkişaf etmək yerinə geriləyir, cəmiyyət didişir, cəmiyyət vurnuxur, dəyərlər itir, ləyaqət tapdalanır, düzlük cəza alır, təmizlik nifrətə və lənətə gəlir, ağıl dəlilik, dərrakə sərsəmlik, düz söz iftira, düz ehkam cinayət, xeyirxahlıq fırıldaq, xoş niyyət bədxahlıq hesab olunur. Əyrilik qələbə çalır, əliəyrilik qəhrəmanlığa, şöhrətpərəstlik təvazökarlığa, xudbinlik fədakarlığa, fəralilik şücaətə, inamsızlıq inama, bədxahlıq xeyrxahlığa, ədalətsizlik ədalətə, haqsızlıq haqqa, murdarlıq təmizliyə qalib gəlir. Artıq azadlıq öz əzəli və həqiqi mənasını itirir… Avqust 1995 Praqa