Mirzə Xəzərin Səsi

Bu dünyada Şahmar da var idi...

E. Mustafazadə

18 ildir ki, anam Azərbaycandan ayrı yaşayıram. Amma qürbətdə keçən bu illər bir həqiqəti sübut eləyib: mənim dünyada Azərbaycandan əziz bir kəsim, bir sərvətim yoxdur.

Vətən deyilən məfhum yaman cazibədar olur qürbətdə. Vətənlə bağlı hər xəbər, hər söz insanı titrədir, insanı riqqətə gətirir. Bu Vətənin ən qiymətli sərvəti olan insanları - ziyalı insanları, millətin öndə gedən oğulları barədə həzin xatirələr isə daim səni izləyir, ağuşuna alır, adamı yaşamağa ruhlandırır...

Azərbaycanımın belə qiymətli sərvətlərindən biri də, mənim fikrimcə, mərhum aktyorumuz Şahmar Ələkbərovdur. Qısa ömür yaşadı Şahmar Ələkbərov, lakin könülləri fəth etdi, ekranlarda klassik Azərbaycan kişisinin obrazını yaratdı. Özü isə bir şəxsiyyət kimi ad qoydu Azərbaycanda...

Mən niyə indi məhz Şahmar Ələkbərovdan söhbət açıram?

Əvvəla aldığım məlumata görə, onun doğum günü avqustdadır. Yaşasaydı bu günlərdə 65 yaşı tamam olacaqdı. Yaşasaydı bu günlərdə Azərbaycan daha bir böyük sənətkarının yubileyini qeyd edəcəkdi. Amma Şahmar Ələkbərov hətta 50 illiyini qeyd eləyə bilmədi. Cəmi 49 il yaşadı...

Aman Allahım, 49 il... Müdriklər deyirlər ki, insan 50 yaşından sonra əsil həyata qədəm qoyur, bu yaşdan sonra bütün fitri istedadını nümayiş etdirə bilir... Şahmar Ələkbərov isə bu qısa ömürdə könül verdiyi kinomuzda çox işlər gördü, 50-sini 23 yaşında yaşadı. 23 yaşlı Şahmar ilk kino fəaliyyətinə hamının məhəbbətini qazanan "Dağlarda döyüş" filmində Fərrux rolu ilə başladı. Ancaq neçə-neçə layihələri yarımçıq qaldı, arzuları çiçəklənmədi.

Mən kinoşünas deyiləm ki, Şahmar Ələkbərovun oynadığı rolların məziyyətindən danışım. Mən yazıçı və ya filosof da deyiləm ki, insan kimi onun xarakterinə qiymət verə bilim. Tale mənə bu böyük sənətkarla şəxsi tanışlıq da qismət eləməyib ki, onun fərdi keyfiyyətlərindən söhbət açım. Mən sadə incəsənət həvəskarı, sıravi bir tamaşaçıyam ki, bu gun Şahmar sənətini yada salmaq, onun haqqında bir neçə kəlmə xoş söz demək istəyirəm.

Həyatda canlı olaraq Şahmar müəllimi cəmi iki dəfə görmüşəm. Hər iki görüş xatirəmdə əbədi iz salıb. Çəkildiyi və çəkdiyi filmlərin isə demək olar ki, hamısına baxmışam. Ancaq Hollandiyada yaşayan 70 yaşlı kino rejissorumuz Ramiz Hindarxlı (Əliyev) ilə günlərcə Şahmar Ələkbərovla bağlı söhbətlərimiz olub.

İlk dəfə Şahmar müəllimi "Gəncəbasarlı qisasçı" filminin Aktyorlar Evində ilk nümayişi zamanı görmüşəm. O zaman onun yaradıcı heyətlə birlikdə çıxışını, foyedə isə lap yaxınlığında dayanıb şirin söhbətlərini dinləmişəm. İkinci dəfə isə 80-ci illərin əvvəllərində İncəsənət institutunda təhsil alanda, Şahmar müəllimi həyətdə görmüşəm. Bütün tələbələr bir anlığa onun ətrafına toplaşmışdı. Hamı onu bir şəxsiyyət kimi qəbul edirdi, qızlar isə oğrun-oğrun ona baxırdılar. Məhz o zaman mən onda əsil Azərbaycan kişisinə xas olan bir ləyaqət, bir tərbiyə görmüşəm. O zaman yaşı heç 40 olmayan Şahmar müəllim bütün tələbələrə ata qayğısı ilə yanaşır, sualları ağsaqqal kimi müdrikcəsinə cavablandırırdı. Gözləri tox, siması aydın, ağır oturub batman gələn bir kişi təsiri qoydu xatirimdə. Sonralar isə onu yaxından tanıyanların vasitəsi ilə düşüncələrimdə yanılmadığımın şahidi oldum.

Ancaq Ramiz Hindarxlının xatirələrindən bilirəm ki, Şahmar Ələkbərov qayğıkeş ata, vəfalı dost, mehriban qonşu olub. Ramiz müəllimi dinlədikcə, hiss edirsən ki, Şahmar Ələkbərov Ana Azərbaycanı, milləti, sənəti necə sevirmiş. Heç şübhəsiz, bu sevgini onun ekranda yaratdığı rollardan da görmək olur. Onun mərdliyini və əsil azəri kişisinə xas olan xüsusiyyətlərini yaratdığı rollardan açıq görmək olur. Bir anlığa xatırlayaq: İlk rolu olan Fərrux ("Dağlarda döyüş"), sonralar oynadığı Qəzənfər ("Yeddi oğul istərəm"), Oğul ("İntizar"), İman ("Axırıncı aşırım"), Arif ("Həyat bizi sınayır"), Rizvan ("Qızıl qaz"), oğlanlardan biri ("Bizim küçənin oğlanları"), Azad ("Bakıda küləklər əsir"), Qatır Məmməd ("Gəncəbasarlı qisasçı"), Feyzi ("Firəngiz"), Gündüz Kərimli ("Arxadan vurulan zərbə"), Cavidan ("Babək"), Nuru ("Qəribə adam"), Tahir ("Gözlə məni"), Xaliq ("Qocalar, qocalar..."), Cümşüd ("Avqust gələndə"), İbrahim ("Atları yəhərləyin") kimi obrazlar bir-birindən fərqli, xarakter və dünyagörüşlü müxtəlif insanlardır. Ancaq onları birləşdirən Şahmar Ələkbərovun aktyor istedadı, gözəl ifa tərzi və bir də sənətinə olan hədsiz məhəbbətidir.

Rejissoru və ssenaristi olduğu "Qəzəlxan" filmi isə kinomuzda yeni səhifə idi. Açıq deyək ki, "Qəzəlxan" filminə qədər Əliağa Vahid şəxsiyyətinə birmənalı yanaşılmırdı, onunla bağlı muxtəlif lətifələr gəzirdi. Lakin Şahmar Ələkbərov əsil Əliağa Vahidi xalqına tanıtdı, onu yenidən sevdirdi.

Rejissoru ve ssenaristi oluguqu “Qezelxan” filmi ise kinomuzda yeni sehife idi. Aciq deyek ki, “Qezelxan” filmine qeder Eliaga Vahid sexsiyyetine birmenali yanasilmirdi, onunla bagli muxtelif letifeler gezirdi. Lakin Sahmar Elekberov esil Eliaga Vahidi xaqina tanitdi, onu yeniden sevdirdi.

Sahmar Elekberovun ilk cekildiyi "Daglarda doyus" filminde serhedci Ferrux (Shahmar Elekberov) serhed zonasinda yasayan Hicrani (Ofelya Senani) sevir. Hicranin atasi Qember kisi (Mohsum Senani) esil azeri atasina xas olan qisqancliqala qizini qoruyur. Onlari birlikde gorur ve ati surur Ferruxa sari... Ve bu dialoqda Ferrux Qember kisinin sozlerini cavabsiz qoymasa da, esil milletimize xas olan boyuk kicik yerini ciddi qorumaqla, qizina namusla yanasdigini ve onunla aile seadeti qurmaq isteyini baxislari ile bildirir... Ancaq qururunu da sindirmir ve cesaret numayis etdirir. Filimde bu epizod her iki aktyor terefinden meharetle yaradilib.
Dogruisu Elesker Elekberov, Mohsum Senani kimi aktyorlar dunyalarini deyisenden sonra kinomuzda bir aktyor boslugu hiss edilirdi, Sahmar Elekberov, Hesen Memmedov, Hesen Turabov, Rasim Balayev, Əbdül Mahmudov kimi aktyorlar nəsli gələndən sonra Azərbaycan kinosunda tamamilə başqa bir canlanma yarandı. Mehs opnlar Azerbaycan kinosuna yeni nefes getirdiler.

Şahmar Ələkbərovun səsini dinləyəndə Ana dilimizin necə də gözəl, melodik, zəngin olduğunun şahidinə çevrilirsən.

Milletimizi, dilimizi beyenmeyen sapi ozumuzunkuler, dilimize curbecur qulp qoyanlar kinoda, televiziya ve radioda Sahmar Elekberovu, Semender Rzayevi, Mehluge Sadiqovani, Aydin Qaradaglini, Hesen Eblucu, Emine Yusifqizini, Roza Tagiyevani, Rafiq Huseynovu dinleyende soz tapmirlar ve yavas yavas ozlerine qayidirlar, azeri turkcesine valeh olurlar. Hetda Azadliq Radiosunun bir vaxtlar milyonlarca dinleyici toplamasinin sebeblerinden biri de, Mirze Xezerin Azeri Turkcesini derinden bilmesi, onun sirin ahengdar sesi dinleyicileri ovsunlamisdi. Bir vaxtlar bu aktyorlar mehz dublyaj sahesinde de, xarici verlislerde dilimzde seslendirilmesinde fitri isdedad nunayis etdirirdiler. Butun yad filimleri bize dogmalasdiran mehz bu cur istedadli aktyorlarimiz idi. Sahmar Elekberovun sesi ise hezin bir mugami xatirladardi... Indiki dublyaj filmlerini dinleyende adam az qalir televizoru pencereden tullasin. Chox tessuf ki, son iller ekranlarda ve televiziyada ve radiolarda dilimizi berbad gune qoyublar. hetta xeberleri oxuyan diktorlarin bele lehcelerinden regionlarini teyyin etmek olur. Butun region lehceleri TV ekranlarina, radio verlislerine getirilib. Mugennilerin ise verlis aparmasi biyabirciliqdir. hec olmasa ana dilinin ahengini oyrensinler, dilin bedii qiraet qaydalarina diqqet yetirsinler. Bele eybecerlikler ortaya chixdiqca Sahmar Elekberov kimi aktyorlarin yeri daha aydin gorunur…

Şahmar Ələkbərovun məşhur bir sözü olub. Rəhmətlik deyərmiş ki, aktyor oynayır ifadəsini eşidəndə əsəbləşirəm. Oynamaq mümkün deyil- oynamağa qalsa, hamı bacarar- aktyor obrazı yaşamalıdır.

Çünki o özü yaratdığı bütün obrazları oynamamışdı, yaratmışdı, yaşamışdı və bunu bütün aktyorlardan tələb edirdi.

Çox təəssüf ki dünya ekranlarının, elə "hollivud"un həsəd apara biləcəyi aktyorlarımız sovet rejiminin qadağaları dönəmində Azərbaycanın hüdudlarından kənara çıxa bilmədilər. Sovet dövründə qısqanclıq ucbatından Moskva bizim aktyorlardan kifayət qədər istifadə etmirdi.

Son vaxtlar mətbuatda tez-tez müzakirə olunan mövzulardan biri də kinomuzun inkişafı məsələləridir. Hamı bu problemin aradan qaldırılması üçün əsas kimi maliyyə vəsaitinin çatışmadığından danışır. Bir çox kinoşünaslar iddia edirlər ki, əgər pul olsa kinomuzun əvvəlki şöhrətini qaytarmaq olar. Tutaq ki, hökumət xəzinədən kinonun inkişafına milyonlar ayırdı, bununla, görəsən, iş bitəcəkmi? Cavab vermək çətindir. Tutalım pul tapıldı, bəs aktyor? Bəs rejissor? Gənc nəsilden Şahmar Ələkbərov, Həsən Məmmədov, Səməndər Rzayev, Nəsibə Zeynalova, Rasim Balayev yaradacaqsınız? Hansı rayon teatrından gedib Ələddin Abbasov tapacaqsınız? Hüseyn Seyidzadə, Tofiq Tağızadə, Həsən Seyidbəyli, Rasim Ocaqov və digər istedadlar artıq yoxdur, hamısı dünyalarını dəyişib.

Qalan bir Eldar Quliyevdi. Onu da qoruya bilsek... Hec indi rehmetlik Lutfi Memmedbeyovun, Meherrem Bedirzadenin de, dram derneklerinden bir xeber eter yoxdur...Axi bir cox mehsur aktyorlarimiz mehs bu derneklerde ilk addimlarini atmisdilar... Lutfi muellim heyatda yox, Meherrem muellim ise biganeliyin qurbani... Ele buna gore de gelecek istedadlarin tapilacagina inanmaq istemirem.

Inanmiram ki, bir de “Axrinci ashrim” chekesi olsaq, Kerbelayi Ismayil (Adil Iskenderov), Qemlo (Melik Dadasov) tapa bilek. “Yeddi ogul isterem” filmini milli azadliq herakatina uygunasdirib ssenari yazilsa, kim cekilecek? Geray beyi (Hesen turabov), Kelenter dayini (Ismail Osmanli), yeddi ogulu hardan tapacaqiq?

Şahmar Ələkbərovla bağlı bu günlərdə mətbuatda rastlaşdığım bir yanlışlığa da aydınlıq gətirmək istəyirəm. Adını unutduğum bir müəllif Şahmarın Gəncədə doğulduğunu bildirirdi. Bəlkə də xırda məsələdir və buna qayıtmamaq da olardı. Amma fikrimcə böyük şəxsiyyətlərimizin tərcümeyi-halı da dəqiq yazılmalıdır. Şahmar Ələkbərov başı bəlalı Qarabağımızın Cəbrayıl şəhərində doğulub, Gəncədə böyüyüb. 1988-ci ildə Qarabağımızın başını qara buludlar alanda, həssas qəlbli Şahmar Ələkbərov da yəqin hamımız kimi bu dərdi ürəyinə salıb... Kim bilir bəlkə elə ağır xəstəliyi də bu illərdə tapıb... İndi onun ruhu narahatdır, onun ruhu Qarabağımızın azad olacağı günü gözləyir...

Şahmar Ələkbərov 1943-cü ilin avqust ayında doğulub. 1992-ci ildə dünyasını dəyişib.

Sağ qalsaydı bu günlərdə Şahmar Ələkbərovun 65 yaşı tamam olacaqdı...

...18 ildir Anam Azərbaycandan ayrılmışam. Ona görə də böyük aktyorumuz, rejissorumuz Şahmar Ələkbərovun hansı ayın, hansı günü vefat etdiyini və harada dəfn olunduğunu bilmirəm. Lakin onun haqqında düşünəndə həmişə dahi şairimiz Bəxtiyar Vahabzadənin bir bəndi yadıma düşür. Bu bənd Şahmara yaraşır deyə yazını da onunla bitirirəm:

Yolçu maşınını bu yerdə eylə

O məzar önündə sən təzim eylə.

Səcdə qıl, dua ver onun ruhuna

Ayaq basdığın yer borcludur ona.

Amsterdam, avqust, 2008-ci il

elman_mustafazade@hotmail.com

Səbuhi Hacıxanlı

–Səbuhi Hacıxan oğlu Abdullayev (Hacıxanlı) Quba rayonunun Birinci Nügədi kəndində ziyalı ailəsində həyata göz açıb.1989-cu ildə Bakı Dövlət Universitetinin tarix fakultəsinin bitirib. Quba rayon təhsil şöbəsində çalışır. Şairin”Geriyə boylanan yollar”, ”Bu yollar tanışdır mənə”kitablarındakı şeirlər fikir, düşüncə tutumu, obrazlılığı ilə ədəbi ictimaiyyətin diqqətini cəlb edib.
Onun şeirlərində həyat təzadları şairin poetik həqiqəti qarşısında sanki aciz qalır. Bu,azad bir qəlbin kövrək olduğu qədər məğrur, yenilməyən hiss və duyğulardır. ”Mən qərib deyiləm”toplusu şairin sayca üçüncü kitabıdır. YB-in üzvüdür.

Gedər

Dünya əzəl gündən saxtadır, dostum,
Yalanlar, riyalar baş alıb gedər.
Dünyada tək güman bəxtədir, dostum,
Bəxtsizlər gözləri yaşarıb gedər.

Kim ki əbədiyyət güdər bu yolda,
Çalışar, vuruşar hədər bu yolda,
Gözünün qarası gedər bu yolda,
Dizinin taqəti susalıb gedər.

Ölüm addımlayır bizimlə birgə,
Gəzir dalımızca bu qara kölgə.
Deyirik yorula , əl çəkə bəlkə...
Çətin yaxamızdan açılıb gedər.

Həyat niyə belə şirindi, niyə,
İlahi, bir az da yaşayım deyə,
Hamı allahından imdad diləyər,
Fərqi yox gənc gedər, qocalıb gedər.

Ömür ki, əbədi pay verilmədi,
Ölənə, itənə say verilmədi,
Əvvəl gedənlərdən hay verilmədi,
Hər gedən getmişin çağırıb gedər.

Misralar su kimi axıb gedəndə,
Könlünü yandırıb – yaxıb gedəndə,
Sən mənə qıyqacı baxıb gedəndə,
Gözümdə bir ümid işarıb gedər.

Bir gənclik dostuma

Bir sadə oğlandın sevimli, fağır
İndi gözlərindən zəhrimar yağır.
Dünyanın işinə nə deyim axı,
Cəmi bəndəni də Tanrı yaradıb,
Səni də, məni də Tanrı yaradıb.

Düşünmə bəxt sənə həmişə yardır,
Bəxtin min sifəti aləmə cardır.
Hər kəsin taledən öz payı vardır.
Dilsiz körpəni də Tanrı yaradıb,
Səni də, məni də Tanrı yaradıb.

Yersiz atılan söz köksə daş olar,
Ürəyə dağ olar, gözə yaş olar.
Bir gün təpik döyən bir gün baş olar,
Kimsiz kimsəni də Tanrı yaradıb,
Səni də, məni də Tanrı yaradıb.

Əli tez zamanda mənsəbə yetdi,
Vəli görünmədi arada itdi.
Axırda o buna minnətə getdi.
Həmən səhnəni də Tanrı yaradıb,
Səni də, məni də Tanrı yaradıb.

Sənə bəy deməyə gəlməyir dilim,
Desəm doğra onu sən dilim-dilim.
Xudayar, kişiyə eyləmə zülüm,
Məmmədhəsəni də Tanrı yaradıb,
Səni də, məni də Tanrı yaradıb.

Gəlmişdim halını mən xəbər alam,
Gəlmədim qapının dalında qalam.
Özünü nə yaman öyürsən, balam?
Cəmi-bəndəni də Tanrı yaradıb,
Səni də, məni də Tanrı yaradıb.

Sən heç də dönük deyilsən

Yox, gülüm, sən heç də dönük deyilsən,
O mənəm bir yerdə tutmuram qərar.
Sən mənə hələ də qayıt deyirsən,
Mavi gözlərindən çəkilmir qübar.

O mənəm qədrini bilmədim sənin,
Oxudum ən ülvi hisslərə meydan.
Axan göz yaşını görmədim sənin,
Ruhumu ovlayıb apardı şeytan.

O gün ki, üz tutdum əbədiyyətə,
Başqadır xəyalım, başqadır dərdim.
Bəlkə uymasaydım ucuz şöhrətə,
Mən səni yenidən sevə bilərdim.

Yox, gülüm, özündə günah görmə sən,
Baxma məlul-məlul gözlərində qəm.
Yenə həzz alardım gözəlliyindən,
Heyif ki, mən buna layiq deyiləm.

İstək və qorxu

Hərdən dindar olmaq istəyirəm mən,
Dilsiz körpələri udanda torpaq.
Ağrılar qəlbimi üzəndə həmən
Düşünüm yerləri cənnətdir ancaq.

Ədalət görmədin məhkəmələrdə,
Min cür kələk qurdu övladi-adəm.
Canilər pul ilə qurtulan yerdə
Çəkəydi onları şişə cəhənnəm.

Bəlkə də dindədir elə pənahım,
Həyat da olardı şirin bir yuxu.
Tək sənin önündə çoxdu günahım,
Gülüm, ürəyimi üzür bu qorxu.

Gözlərim

Hər dövrün zamanı öz aşığı var,
Hər gülün bir özgə yaraşığı var,
Hər sevən ürəyin öz aşiqi var,
Hər üzdə məhəbbət gəzmə, gözlərim.

Ömür ötüb keçər qarla, yağışla
Baxma bir kimsəyə küskün baxışla.
Hamını eyni gör, eyni qarşıla,
Heç kimin könlünü üzmə, gözlərim.

Tanrıdan bəxtinə kəramətdisə,
Tanrı özü sənə zəmanətdisə,
Atadan, anadan əmanətdisə,
Şair taleyindən küsmə, gözlərim.

Arada arxamca filan dedilər,
Bir əfi ilandır, ilan dedilər,
İnanma hamsını yalan dedilər,
Çatıb qaşlarını süzmə, gözlərim.

Qərib deyiləm

Nədən görüşümə gələn olmadı,
Danışan olmadı, gülən olmadı,
Tanıyan olmadı, bilən olmadı,
Mən qərib deyiləm, qərib deyiləm.

Heç dodaq büzməyin sözümə mənim,
Yad kimi baxmayın üzümə mənim,
İndicə yaş dolar gözümə mənim.
Mən qərib deyiləm, qərib deyiləm.

Dəryadan tapılmış dürr, inciyəm mən,
Hər zaman haqqınam, düzünküyəm mən.
Təpədən dırnağa sizinkiyəm mən,
Mən qərib deyiləm, qərib deyiləm.

Bir sirrli-sehirli söz qalasıyam,
Sözümlə dünyada iz salasıyam,
Bu yerin bu yurdun öz balasıyam,
Mən qərib deyiləm, qərib deyiləm.

Sevdi ürək sizi, sevdi can sizi,
Qorusun hər zaman Yaradan sizi,
Şair gözləridir aldadan sizi,
Mən qərib deyiləm, qərib deyiləm

Cavabsız məhəbbət

Mən indi qəlbində acı nisgiləm,
Süzülüb gəlirəm göz yaşlarından.
Səni anlamadı, duymadı aləm,
Küsdün, ayrı düşdün sirdaşlarından.

Bütün sevgilərin taleyi birdir,
Unutdun şirini, acısı yoxdu.
Çalış ürəyindən çıxar bu dərdi,
Bu dərdin qardaşı, bacısı yoxdu.

Şeirlə, nəğməylə söz deyə-deyə,
Böldüm insanlarla könül varımı.
Tək sənin üzünə bilmirəm niyə,
Bağladım qəlbimin qapılarını.

Cavabsız məhəbbət ağır yaradır,
Fikrində did, dağıt, məhv elə məni.
Bilirəm, yanında üzüm qaradır,
Bacarsan nə vaxtsa əhf elə məni.

Bir gün bu yerlərdən gedərəm

Bir gün bu yerlərdən gedərəm əlbət,
Gedərəm bir daha dönməmək üçün.
Dön deyən qoymasın boynuma minnət
Gərək üz də olsun “dön” demək üçün.

Burda könül evim uçdu, laxladı,
Nadanlar üzümə qapı bağladı.
Şərəfi, qüruru uca saxladım,
Həyatın dibinə enməmək üçün.

Bir sirdaş axtardım yaxından, gendən,
Sadiq dost tapmadım, seirim, səndən.
Arada təbim də küsəndə məndən
Çarpışdıq səninlə sönməmək üçün.

Gedərəm bu yerdə çox da qalmaram,
Gedərəm heç kimi yada salmaram.
İt ollam, qurd ollam insan olmaram,
Bir də danışmamaq, dinməmək üçün.

Bu yollar tanışdır mənə

Nə vaxtsa keçmişəm mən bu yolları,
Bu dağlar, dərələr tanışdır yaman
Dünyanın hər təzə rəngi, çaları
Mənə xatırladır başqa bir zaman.

Qaçmaq istəyirəm çərçivələrdən,
Yolum gah şərqədir, gah da qərbədir.
Ən məchul nöqtəyə çıxıram hərdən,
Hər şey tanış gəlir, çox qəribədir.

Ürəyim içimdə, yaddır bu gecə,
Bu gecə özümə qəribsəmişəm
Kiminsə ruhuna qonmuşam bəlkə,
Kiminsə ömrünü mənimsəmişəm.

Azaydım gecənin qaranlığında,
Uçaydı göylərə fikrim, xəyalım.
Sirli əsrlərin yol ayrıcında,
Bu tanış aləmi xatırlayaydım.

O məni dinləmir, o məni duymur
Mən qulam talenin hökmlərinə.
Tanrı bəndəsini özüylə qoymur,
Bəlkə bu yerlərə dönərəm yenə
Əlvida demərəm öz gedişimlə,
Bu sizi bir müddət tərk eləməkdir.
Ölüm ən böyük dərd deyildir hələ,
Dərd öz heçliyini dərk eləməkdir.

Çiçəklər

Bu gün bir qatilə çiçək verdilər,
Kütlə ayaq üstə əl çaldı ona.
Güldən əzrayıla çələng hördülər,
Gül ətri, qan iyi doldu salona.

Baxdım, çiçəklərə acığım gəldi.
Baxdım, çiçəklərə yazığım gəldi.
Çiçəklər dil açıb danışa bilmir,
Çiçəklər od tutub alışa bilmir.
Axı necə desin bu xoş biçimli
Kimlərə yaraşır, yaraşa bilmir.
Onlar da Leylitək zərif, sevimli,
Fələyin işinə qarışa bilmir.

Bu haqqı sevməyən qəribə dünya,
Haqqdan, ədalətdən don geyinəndə;
Düşüb məngənəyə, qəlibə dünya,
“Xeyirxah işbaz”dan pul dilənəndə;
Tutub bir əclafın ətəklərindən
Tanrıdan səadət dilərkən ona,
Ah, Vətən deyirəm bu varınla sən,
Möhtacsan xeyriyyə marafonuna.

Namərd verən çörək minnət kimidir.
Bu yolun axırı zülmətdi, vətən.
Qucağın kimlərə cənnət kimidir,
Kimlərə qürbətdi, möhnətdi vətən.
Mənə zəhərin də şərbət kimidir.
Nə yazıq aldanan millətdi, vətən.

***

Bizim görüşümüz təsadüfdümü?
Çətin fələk nəsə dəyişəcəkdi.
Macəra axtaran səfillər kimi,
Yolumuz yenə də kəsişəcəkdi.

Bəlkə təsadüfdü o görüş elə,
Taleyin bizimlə şıltağlığıydı
İki sərsərinin sarsaqlığıydı
Şeytanmış əylənib ürəyimizlə.

Amma o məhəbbət bir nağıl idi.
Göydən üç almaydı düşmüşdü birdən.
Belə nağıllara uymurlar indi,
Bir vaxt uşaq kimi inanmışam mən.

Hamimiz bilirik ki, 2008-ci il Prizident seckisi ilidir, seckilərə qədər və sonraki vaxtlarda, siyasi məhbusların sayı, polis özbaşınalığı və sifarişli məhkəmə prosesləri durmadan artacaq. İndiki siyasi hesablamalar onu göstərirki bu bir dogru praqnozdur.

Başa çatan 2007-ci il eyni zamanda insan hüquqlarının tapdanması, söz və mətbuat azadlığının boğulması kimi yadda qaldı. Hələdə həbsdə olan jurnalistlər və siyasətcilərin sayı və məhkəmələrin çıxardığı sifarişli qərarlar bunu deməyə əsas verir. Azərbaycanda insan haqları sahəsində ilin yekunları ilə bağlı bunu qeyd etmək olar ki, hələdə Avropa Şurasının İnsan Hüquqları Konvesiyasının qoydugu qanunlara ciddi əməl olunmayıb.

İnsan haqları baxımından Azərbaycanda 2007-ci ildəki vəziyyəti necə qiymətləndirmək olar suaını, mäsälän mən belə cavablandıarardım:

Azərbaycanda insan haqları və demokratik azadlıqlar sahəsində vəziyyətin get-gedə pisləşdiyini, yaxşılıga dogru hec bir şeyin dəyişmədiyini təəssüflər olsun ki, etiraf etmək lazimdir. Əgər 1948-ci ildə qəbul olunmuş ümumi insan haqları deklarasiyasında göstərilən müddəalara əsaslanıb danışsaq, görərik ki, ölkədə insan haqları və bütün əsas demokratik azadlıqlar kobud şəkildə pozulur. Kecən ilin noyabrın 18-də həbsdə olan yeganə qadın siyasi məhbus, Faina Kunqurovanın ölümü yaşamaq hüququnun pozulduğunu demək üçün kifayət edir. Bu günə qədər məhkəmə tibb ekspertizasının onun ölümünün səbəblərini izah edən rəsmi rəyi, möhür formasönda yoxdur. 32 yaşlı gənc idmançı qadın, birdən-birə niyə dünyasını dəyişdi ? Onun həbsə alınmasında və saxlanılmasında bir çox ciddi qanun pozuntuları olub. Axı bunu xalqa dogru dürüst catdırmaq lazımdır. Ümumiyyətlə bu ölkədə ilk olaraq onu demək olar ki, yaşamaq hüququ tam verilmədiyindən ciddi səkildə pozulur. İşgəncədən müdafiə olunmaq hüququ yoxdur. Aldıgımız məlumata görə, Sülh və Demokratiya İnstitutunun hesablanmlş dıqiq reyi sayəsində, 2006-cı ildə işgəncələr nəticəsində 13 nəfər dünyasını dəyişib. Bu barədə kecən 2007-ci ilin hesabatından isə, hələki məlumat yoxdur. Təfəruatlar göstərir ki, bu rəqəm 2006-cı ildəkindən az olsa belə, amma tam olaraq dəqiq məlumat verilmir. Bunu da, beləcə acıqlamaq mümkündürki, Azərbaycan vətəndaşları ədalətli məhkəmə hüququndan da məhrumdurlar. Çünki ölkədə qanunlara arxalanan, müstəqil məhkəmə sistemi indiyə kimi bərqərar olunmayib. Yanılmadan deyə bilərəm ki, 2005 il parlament seckilərindən sonra sərbəst toplaşmaq azadlığı demək olar ki, insanların əlindən alınıb. Faktiki olaraq 2006-cı ilin noyabrından vətəndaşlar bu hüquqdan təmamı ilə məhrum olublar. O vaxtdan Azərbaycan rəsmiləri nə paytaxtda, nə də əyalətlərdə bir dəfə də olsun mitinqə, yürüşə icazə verməyib. Qanunu və ictimai asayişi pozmadan qəzet paylayan və ya qəzet oxuyan gənclərı hətda qanunsuz olaraq saxlanılıb, polis şöbələrinə aparılırlar. Və bu kimi hadisələr davam etdikcə cəmiyyət nə edəcəyinə belə soz tapa bilmirlər ki, desinlər. Seckilərə gəldikdə isə, vətəndaşların seçib-seçilmək hüququ da pozulur. Azərbaycanda faktiki olaraq bütün seçkilər beynəlxalq təşkilatların standartlarına zidd şəkildə keçirilib. Düzdür, Azərbaycanda nä 2006-cı il nə də 2007-ci ildə seçki olmayıb. Ümumiyyətlə bu hüquq vetendaşlarin əlindən alınmalı deyil. Ən nəhayət, olkədə söz və fikir azadlığı məhdudlaşdırılıb. Doqquz jurnalistin günahsız yerə tutklanaraq məhkəmə tərəfindən ədalətsiz olaraq həbslərə göndərilsədə, 6 nəfərini qondarma əf fərmanı adı ilə azadlıga buraxılsada, hələdə 3 nəfər və 100-dən artıq siyasətcilər haqsiz olar həbsdədirlər. 2007-ci ildə kütləvi informasiya vasitələrinə qarşı yüzdən çox məhkəmə qərarı çıxarılıb. Bunların əksəriyyəti Cinayət Məcəlləsinin 147 və 148-ci (böhtan və təhqir) maddələri ilə təqsirləndirilirlər. Bu, onu göstərir ki, ölkədə söz və fikir azadlığını həm, toplum şəkildə və həm də fərdi olaraq bəyan etmək, tam təhlükəlidir. Ona görə də cəsarətlə deyə bilərəm ki, 2007-ci ildə bütün bu hüquqlar keskin dərəcədə boğulub. O siyahıya vicdan və etiqad azadlığını da əlavə etmək olar

Bu, çox mürəkkəb və diqqət tələb edən məsələdir. İş orasındadır ki, din azadlığı təkcə «Təhsil haqqında» qanunun müzakirəsi və hicab taxmağa qoyulan qadağa ilə bağlı deyil. Belə demək mümkünsə cox təəssüflər olsun ki, son illər dindarlara qarşı böyük təzyiqlər var. 2007-ci ilin oktyabr, noyabr aylarında baş verənləri yada salmaq kifayətdir. O vaxt Tərtər və Zaqatala rayonlarında polis qanunsuz olaraq dindarları saxlayır və onlardan məcburi qaydada saqqalarını qırxmaq, getdikləri yer barədə izahat yazmaq tələb olunurdu. Elə indi də bu davam edir. Hakimiyyət görür ki, ölkədəki narazılıqlar qərbyönlü müxalifətə söykənmir. Bu, onu göstərir ki, siyasi hakimiyyətdən olan narazılıqlar artıq siyasi yox, dini müstəvidədir. Hakimiyyət çox səviyyəsiz şəkildə, inzibati metodlarla dindarlara təzyiqləri artırır. Saqqal saxlamağa qadağa qoyulur, dindarlar narkotik və silah saxlamaqda ittiham olunur. Belə halda cinayətkar ünsürlərlə din adamına eyni cezanı vermək haqsizliq və qanuna uygunsuzluqdur. Narkotiklə bağlı olan ittihamlar isə tam absurddu. Nəhayət, hicaba qadağa qoymaq istəyi ortaya çıxıb. Bu, onu göstərir ki, hakimiyyət yaranmış vəziyyəti sivil yolla həll edə bilmir. Bu səbəbdən də qanuna zidd hərəkətlər edir və insan haqlarını pozur. Bu, elə bu cür istiqamət götürsə, gələcəkdə çox pis nəticələr verəcəyinə hec kəsin şübhəsi olmasın.

2008-ci ildə də cox şey gozlənilir

Əgər əvvəlki seçki illərində baş verən hadisələri nəzərə alsaq, ciddi təzyiqlərin olacağını proqnozlaşdırmagımızada yanılmarıq. Söz yox ki, ilk növbədə söz azadlığına təzyiq artacaq. Çünki mətbuat seçicilər və əhali ilə ünsiyyət üçün yeganə vasitədir. Siyasi məhbusların sayı artacaq. Hər seçkidə olduğu kimi, bu dəfə də qondarma dövlət çevrilişi ssenariləri mütləq olacaq. 2000-ci ilin parlament seçkiləri zamanı dövlət çevrilişinə cəhd ittihamı ilə tutulanların bəziləri hələ də həbsdədir. Onların əksəriyyəti əyalətlərdə yaşayanlardı. Son seçkilərdə „çevriliş edənlərin“ siyahısını artırdı. Bunlar Nazirlər və Yeni Fikir təşkilatının fealları idi. Ona görə də hesablanmış proqnoz vermək olar ki, qarşıdan gələn Prizident seckilərinə qədər və sonrası, söz azadlığına, sərbəst toplaşmaq azadlığına daha da çox qadağa qoyulacagına əmin ola bilərsiz. Siyasi məhbusların sırası genişlənəcək, polis özbaşınalığı və sifarişli məhkəmə proseslərinin sayı artacaq. Bu praqnozlardan belə nəticə cixarmaq olar ki, 2008-ci ildə yaxşı heç nə gözləmək mümkün deyi. Nə qədər ki, bu hakimiyyət əhali ilə ancaq polis zorakılığı və repressiyalar dili ilə danışır, yaxşı heç nə gözlənilmir.

Avtropa Insan Hüquqları Müdafiə təşkilatınin Qavqaz bolgəsi üzrə təmsilcisi

İntigam Məmmədov

Almaniya