Mirzə Xəzərin Səsi

alekper.aliyev@gmail.com

İnsan passionarlığının nəhəng məhsulu olan Sovetlər İttifaqı, Çar Rusiyasından fərqli olaraq, Cənubi Qafqaza və onun həşarat sakinlərinə qarşı münasibətdə, olduqca humanist davranır, burada yaşayan adamfason məxluqları insan yerinə qoyurdu. Həri, kommunistlər ermənini, azərbaycanlını və gürcünü insan balası bilib, burjuyların övladları üçün nəzərdə tutulmuş gimnaziyaların qapılarını hamının üzünə tay-batay açıb “oxyun” dedilər. Bitimizi-birəmizi təmizləyib, bizləri parta arxasında oturtdular. Günü-gündən məktəblərin sayı artırdı. Sonra növbə ali təhsil ocaqlarına gəldi. Ardından isə bizim üçün kitabxanalar, kitab mağazaları açdılar, “adam olun” dedilər. Biz də çox burcudduq, dodaq büzdük, istəmədik. Kommunist yoldaşlar isə buna məhəl qoymadılar - sevə-sevə, minə-minə əlimizə kitab verib, dalımızdan təpik vurub qismən də olsa, camaatda oxumağa vərdiş yaratdılar. Kənddə, qəsəbədə, rayon mərkəzlərində kitab mağazaları, kitabxanalar açdılar. Əli aftafalı, dodaqları dualı, qırmızı saqqal qoca baqqal kişilərimiz, beli şallı nənələrimiz məcbur qalıb övladlarını “işkola” yazdırdılar.

Sözüm odur ki, 70 il boyunca, Rus bizə qapaz vura-vura, kitabı sevdirməyə çalışdı. Kitablar yüz minlik tirajlarla çap olunur, camaat artıq prestij naminə bunlara abunə yazılır, ya da mağazalardan alırdılar. Lakin yenə də oxumur, evin anturajı, mebelin rənginə uyğun düşən aksesuar kimi istifadə edirdilər. Rəflərimiz kitablarla dolsa da, başlarımız boş qalırdı. Əhalinin bir-iki faizi həqiqi mənada ya oxuyardı, ya oxumazdı.

Rəflərimizdə “Maddonna” servizlərin, “Bogemaların”, xrustal vazaların yerini tutan bu murdar kağız yığınlarına nifrətlə baxıb, köks ötürürdük.
Azərbaycanlıların kütləvi halda müsəllət olduğu bu eybəcər xəstəliyi ən bariz şəkildə əks etdirən “Evləri köndələn yar” tamaşasını və Siyavuş Aslanın yaratdığı alverçi, bazarkom obrazını, bu obrazın kitaba münasibətini yəqin hamınız xatırlayırsınız. Yekəqarın, peysər bazarkom “Hellas” adlı kitabın arasına qırmızı onluqları yığaraq, kitabdan seyf kimi istifadə edir, camaatı da buna çağırırdı! Xeyr, bu bəsit bir ironiya deyildi. Əgər bu durum tendensiya halını almasaydı, əmin olun tamaşası da çəkilməzdi. Deməli o gün olduğu kimi, bu günün özündə də, o bazarkom kişi, ortastatistik azərbaycanlının prototipidir.

Hellas! Kitab anlayışının özü və kitab oxuyan azlıq, məhz bu cür ələ salınırdı. Və hamı gülürdü. Azərbaycanxananın sakinləri, bu tamaşaya güldükcə, kitabdan uzaqlaşır, uzaqlaşır, uzaqlaşırdılar... Eyni sürətlə də pulun əhəmiyyəti artırdı. Ümumiyyətlə fikir vermisinizsə, azərbaycanlılar ən çox güldükləri obrazlara oxşamağa başlayırlar. Məsəlçün bizim əksər kişilərimiz Siyavuş Aslana, Hacıbabaya, arvadlarımız da Afaq Bəşirqızına, Nəsibə Zeynalovaya bənzəmirlərmi?

Nə isə, mövzudan uzaqlaşmayaq. Qayıdaq camaatın kitaba münasibətinə. Hələ sovet dövründə, məktəbdən çıxıb “semiçka” almağa qaçardıq. On qəpiyin müqabilində, bizə verilən bir stəkan tum, bükülmüş kitab səhifəsinə doldurulardı. Bu da azərbaycanlının kitaba verdiyi ən layiqli qiymət idi. Böyüdükçə gördüm ki, tum satanların və cırılan kitabların sayı artır. Bir neçə ay əvvəl aldığım tumun büküldüyü kitab səhifəsinə, açıb maraqla baxdım. “İlahi komediya” kitabından bir səhifəydi. Bu da azərbaycanlıların Danteyə münasibəti...

Rusun qorxusundan riyakarcasına kitab oxuduğunu imitasiya edən azərbaycanlı, müstəqilliyi ən çox ona görə arzu edirdi ki, kitab mağazalarını və kitabxanaları tez-bazar bağlasın, bunların yerində marketlər, banklar, geyim mağazaları, exchange ofisləri açsın. Rus ayağını xarabamızdan çəkən kimi, təbii halımıza qovuşduq. Silah zoruna, şillə-təpik gücünə evlərimizə doldurulan kitabları dərhal vıyıldatdıq küçələrə, ya da “bir nizamidən” bukinistlərə təhvil verdik. Semiçka satanlar bayram edirdi! Zibilliklərdə kitabların sayı artdıqca, tum satanların da sayı proporsional olaraq artırdı. Kitablardan boşalan rəflərə isə, illərdir arzusunda olduğumuz “Maddonnaları” düzdük.

İl yarım əvvəl dostum Rasimlə, Hüsi Hacıyev küçəsində yerləşən (artıq yerləşmir) Texniki Kitabxananın yanından keçəndə, onun təmirə bağlandığını gördük. Dostum “nə yaxşı” dedi, “nəhayət kitabxananın da təmir edildiyinə şahid olduq”. “Sevinməyə tələsmə” dedim, “burda ya mağaza, ya da bank olacaq”. Elə də oldu. Rasimlə növbəti dəfə oradan keçəndə, dostum gözlərini bərəldərək yeni açılan banka baxırdı. “Ölkədə tənəzzül yaşanır” dedi. Dostuma üzülməməyi məsləhət gördüm. Çünkü onun tənəzzül adlandırdığı, əslində özünə qayıdış idi.

Bəli, indi bizlər əsl simamıza, ya da simasızlığımıza qovuşmuş camaatıq. 70 il ürəyimizdə kitaba qarşı duyduğumuz nifrəti, kini qusmaq üçün nəhayət münbit şərait yaranıb. Niyə də istifasdə etməyək bu azadlıqdan? Axı bu bizim azadlığımızdır! Bu bizim müstəqil ölkəmizdir! Nə vaxta qədər süni şəkildə yaradılan “kitab oxuyan xalq” imicinə dözəcək, rol oynayacaqdıq? Nə zamana qədər rusun sapoqu altında əziləcəkdik? Üsyan bayraqlarını qaldırıb, meydanlara töküldüyümüz günü xatırlayanlar yaxşı bilir – o bizim “kitaba üsyan” günlərimiz idi. Əks təqdirdə, “Oturmayan ermənidi” qışqıran çuşkaların əmri ilə, yüz minlərlə beyinsiz məxluq, soyuq asfaltın üstünə oturub, babasilini iltihablandırmazdı.

Azərbaycanlıların kitabsızlığı, tənəzzül deyil ki, bundan utanaq, kompleksə qapılaq. Bu sadəcə olaraq, rusdan canını qurtaran millətimizin özünə qayıdışıdır...

http://adyazar.az/qezet/index.php?newsid=94

 

 

 

 

DİNLƏ! Xəlil Rza: DAVAM EDİR 37 http://mirzexezerinsesi.mypodcast.com

*******************************************************************************************************************

Allah butun arzu edenlere qismet etsin, bu dekabr gunlerinde bir oglum, indi sozun esil menasinda oz anlamini dashiyan bu keshmekeshli dunyaya goz acdi. Yaxin dostlarim yiqishib goz aydinliqi verirdiler. Bir balaca yedik-icdik. Tebii ki here bir istek, here bir arzu. Ve dostlarimdan biri saqliqinda bildirdi ki, o arzu edir ve cox isteyir ki menim oglum o tayli- bu tayli vahid Azerbaycan dovletinin prezidenti olsun.Hemisheki kimi muzakireler bashladi, ara qizishdi. Men bildirdim ki, onlar ozlerini coxda yormasinlar,menim oqlumun namized ola bilmeyeceyinin ozel sebebleri var. Dostum bildirdi ki, hele azindan on sekkiz il var, bu onsekkiz il o sebebleri cok guman ki ozluyunde aradan qaldiracaq.Ne ise . Yedik-icdik. Hami daqilib gedib. Ve indi nedense bu fikir meni rahat buraxmir ki, buraxmir.Doqrudanmi bu on sekkiz ilde nese ola biler? Doqrudan, goresen on sekkiz ilden sonra nece olacaq? Ha isteyirsen ki, bu maddi nemetlerle, bu faydali qazintilarla, elelxusus da bu noyudle, bu qazla, super dovletlerin bu inkisafi ile her sheyin yaxshi olacaqina inanasan, amma baxirsan dunyanin bele gedishatina inamin cilik-cilik olur.

Ve birden aqlima gelir ki,niye ozumu eziyyete saliram ki,mashallah balaca ha deyilem ki. Az da gormemishem.Bir on sekkiz il geriye baxim, muqayise edim, onda yeqin ki bu menim on sekkiz il qabaqin nece olacaqini tesevvur etmeyime komek olar.Baxiram ki, bahoo,men lap otuz skkiz ilgeriye baxa bilerem ki.

Otuz sekkiz il bundan once oturmushdum rayonun en ucqar kendinde Kelekiden de bir kend yuxari.Gur-gur yanan ilic lampalarinin altinda . Baxmayaraq ki butun aile uzvleri bir otaqda yiqishmishdiq, o biri otaqlarinda, hetta shushebendlerinde, heyetin o bashindaki ayaq yolunun da, ona geden yolun da, bu biri terefde kendden gelen yolun da, axi her deqiqe eve qonum- qonushudan qonaq gele biler,ishiqlari yanir. Butun evlerde urusun dash komuru ile yanan ele urus pecleri ner-ner nerildeyir.Baxmayaraq ki biz hamimiz bir otaqda oturmushuq. Stolun arxasinda yeddi baci-qardashiq.Atam,anam,babam ve nenem helede yerde desterxanin arxasinda otururlar. Atam orta mektebde muellim ishleyirdi..Eve qazanc getiren yegane shexs.O tek qazancla da biz hamimiz doyunca yeyeir- icir ve geyinirdik, hetta yeddimiz de mektebe gedirdik. .Bundan bashqa hele o tek qazancla sonradan hamimiza ali tehsil de verdire bildi. Hele her gun ve hokmen axsham yemeyinden axsham sonra qonum-qonushudan, ordan-burdan sohbet etmek ucun bize yiqisardilar, cay sufresine. (Tebii ki zaman-zaman bizde gederdik.) Stolun ustunde neler olmazdi. Oz heyetimizden yiqilmish-qoz,findiq,tut, alma,armud ne ise muxtelif nov (sozun heqiqi menasinda nov) meyveler,hansilarin ki, koku bolgenin elaqesi her yerden kesilenden sonra caamatin soyuqdan donmamasi ucun kesiib yandirirdiqindan bir defelik kesildi,ve xusisile bele sufreler ucun nezerde tutulmush, anamin bu meyvelerden hazirladiqi shefshereler-qax, sucux, alana kendde yegane tukan olan Baba dayinin tukanindan alinan ve babamla nenemin daxil olduqu yashli neslin ve bezi adamlarin da " urus mali" olduqu ucuun yemedikleri, ancaq bizlerin hamimizin cox sevdiyimiz '' xanim gobeyi'', kuncud,semicka,findiq halvalari,curbecur pecenye ve karameller,indi tapilmayan Azerbaycan cayini beyenmediyimiz ucun Hind cayi,ustunde de gerek hokmen fil shekli olaydi ozude yekesi. Daha neler,neler........ Ve sohbetler:

. -Bu gun Babadan kere yaqi aldin.
-Yox.
-Niye?

-Neynirem axi. Onsuzda bizde kere bir oqedqr ishlenmir. Teze yaq ishledirik.
-Ishletmeye deyir ki. Axi qalir,eriyir xarab ollur, tokulur o kishinin ustune.

O gun de un getirib onu da hec kim almayib ki nedi-nedi rengi bir az qaradir."'Perviy sort" undu indi o neynesin ki bir az rengi qaradir. Ele edeceksiniz axirda bu tukani baqlayacaqlar ki, bu kende tukan lazim deyil......

-Kommunizmede bir shey qalmir de. Bir azdan her shey pulsuz olacaq.Harda istesen gir tukana ne isteyirsen gotur cix.

-Pah, onda ele hami girer butun tukani yiqar ki.

- Hamisini neynirsen, evini allah yixmasin. Hara yiqacaqsan ki. Tukandir da durub da. Gundelik gir ne lazimdir, ne qeder lazimdir, gotur de.

.-Eh, cetin ki biz o gunu gorek

.- Eybi yox, hec olmasa ushaqlar gorer.

-Yaxshi o piryomniki ac, gorek bir Tebrizde ne var, ne yox? .O yazixlar ne edir? .Piryomnik acilir Tebriz tutulur ve hezin bir musiqi otaqi doldurur:

.-Evlerinin dali yonca,

-Yonca qalxib dam boyunca......

.-Mustafa Payandir -deyir atam.

-Deyirem ay, Yedulla,doqrudan goresen Asedulla gil ne oldu? Yeqin ushaqlarindan filandan qalan olar.

-Ne ebilim vallah, deyirler o gun Iran Culfasinda qatarin neyise xarab olub urus serhedcileri bizim ustalardan apariblar ora duzeltmeye, orda necese onlarla xisinlashiblar biri deyib ki men Aqridan Hesenxangilin tayfasindanam.

-Deyirem,ay Yedulla, sen savadli birisen, bilersen , yeqin ki,bu bele getmez,e ,duzeler, on ile, iyirmi ile ,lap balam otuz ile, bunun bir caresi tapilar.

-Ne bilim vallah, dunyanin ishlerini bilmek olur ki? Ode, deyirler dunen Kelekide toya Bakidan bizim Qedirqulunun oqlu Ebulfezde bir nece dostu ile gelib. Onlar da bu haqdq qeribe sozler danishirmishlar.

-Eshi , oda , icende ozunu soznu bilmir

.-Yox ele deme .Ebulfez savadli adamdir,men ders demishem bilirem.Ozude gor ne vaxtdir Bakidadir.

Ve ozaman menim gozlerimin onunde qerrib bir pariltilar sayrisirdi.

Kommunizm-pulsuz tukanlar, gir yeyecek-icecek ne isteyirsen gotur,ozude ne qeder lazimdir, gundelik.

-O tayli-bu tayli Butov Azerbaycan. Vahid dovlet.Bir millet.

Ele qorxurdum ki, birden qefilden nedense olerem, bu gunleri gormerem.

Ve cox shukurler olsun tanriya ki, buna qiymadi. Men yashadim.Bu da otuz sekkiz il sonra.Yene bir dekabr gecesi. Duzdur , men yene de o ucqar kendde .oturmamisham .Ancaq eleqalerim de kesilmeyib.Tez-tez olmasada, herden bir yene de, o dede-baba yurduna bash cekirem .Qish geceleride olur, yay geceleride. Ancaq o geceler olmur.O, insanlar da yoxdur daha. Hamisi dunyasini deyishib. Kocubler bu dunyadan.Dunyalarini deyishmekle bizim dunyamizida deyishdiler. Kocmekleri ile birlikde o xeyiri ,bereketi, o ruzini ,o temizliyi o pakliqida apardilar ozleri ile . Nesillerden-nesillere oturulerdi, onlar hamisi. Oturulmedi biz nesile niyese. Oturulecek vasitlermi qirldi? Yoxsa bizmi qebul etmedik, otururenleri beyenmiyerek, ozumuzu - biz daha bashqayiq-daha aqilli, daha maarifli,daha gucluyuk sayaraq.

Neticede hara geldik, hara gedirken. Ne qazandiq, ne isterken.

Yetishdiymiz burasi ve indisi. Yol boyu qaandiqlarimiz, itirdiklerimiz ve indiki durumumuz her kese belli. Aqilliliqimizin , maarifliliyimizin, ferqli ideyaliliqimizin, daha gucluluymuzun yetdiyi bu. Qeleme almaqa bele ehtiyac yox. Daha dehshetlisi ve daha facielisi bilirmsiniz ne? Bu sadaladiqlarimin hamisi bu tarix boyu onlarin qarshisini kesen tek bir nefere bele yetmedi. Beli ,beli. Butun bu tarix, yani heyatimin butun shuurlu fealiyyet dovru, hemin o bir neferin rehberliyi altinda kecdi. Taleyimizi, muqedderatimizi demek olar ki, hemin bir nefer hell etdi. Hele indi gelecekleri haqda ferziyyeler yurutmek istediyimiz ovladlariimzin en azi yeni bir otuz sekkiz iline de el qoydu. Beli, narahatciliq ucun esas yoxdur. Biz kecmishdeki fealiyyetimizle, vetenimizin erazi butovluyunu de, dovletciliyimizi de, ovladlarimizin geleceyini de etibarli ellere teslim etmishik.

Hele utanmadan ovladlarimizin namizedliyi haqinda da dushunuruk