Mirzə Xəzərin Səsi

Azərbaycan xalqı böyük bir imperiyayla çoxillik çarpışması və axıtdığı çoxlu şəhid qanları bahasına 18 oktyabr 1991-də qurtuluşunu yenidən qazandı və yaratdığı ikinci respublikasını 28 may 1918-də qurulmuş və 28 aprel 1920-də rus XI ordusu süngüləriylə yıxılmış ilk milli dövlətimizin varisi elan etdi. Bəs bu ilk milli dövlətimizin rəsmi adı necə olub? Nüfuzlu çoxcildlik nəşrlərdə və dövlət sənədlərində bu ad ən müxtəlif biçimlərdə: «Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (AXC)», «Azərbaycan Demokratik Respublikası (ADR)», «Azərbaycan Respublikası (AR)», «Azərbaycan Cümhuriyyəti»… kimi işlədilməkdədir. Özümüzü varisi elan etdiyimiz bir dövlətin adını indiyədək doğru-düzgün öyrənməməyimiz və onu hərənin istədiyi kimi adlandırması bizə ayıbdır. Ona görə də, gec də olsa, bütün yanlışlıqlara son qoya biləcək danılabilməz tutarqaları heç kəslə dartışma-çəkişməyə girmədən və mövzunu siyasiləşdirmədən sevimli oxucularımıza təqdim edirəm. Birbaşa mətləbə keçərək bildirirəm ki, sadaladığım terminlərdən: lilk ikisi («Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti», «Azərbaycan Demokratik Respublikası») bütünlüklə yanlışdır; lüçüncüsü («Azərbaycan Respublikası») tərcümə xətasıdır; lyalnız sonuncusu – «Azərbaycan Cümhuriyyəti» doğrudur və tarixi gerçəkliyə uyğundur. İndisə birbaşa sübutlara keçirəm. YANLIŞLIQ HARADAN QAYNAQLANIR? «Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti» və «Azərbaycan Demokratik Respublikası» terminlərinin yanlışlığı Azərbaycan Milli Şurasının 28 may 1918 tarixli İstiqlal Bəyannaməsindən, daha doğrusu, bu Bəyannamənin düzgün yozulmamasından qaynaqlanır. «Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti»nin tərəfdarları iddia edirlər ki, Bəyannamədə ilk milli dövlətimizin adı məhz belə işlədilib. Aşağıda həmin Bəyannamənin «Azərbaycan Cümhuriyyəti hökumətinin qanun və binagüzarlıqları məcməi»ndən götürərək verdiyim mətnini oxuyursunuz: «…Arayi-ümumiyyə üzərinə (ümumi razılıqla – Ə.T.) seçilmiş Azərbaycan Milli Şurası şimdi ümumə elan ediyor ki: 1. Bu gündən etibarən Azərbaycan xəlqi həqqi-hakimiyyətə (hakimiyyət haqqına – Ə.T.) malik və Şərqi və Cənubi Mavərayi-Qafqasdan (Zaqafqaziyadan – Ə.T.) ibarət Azərbaycan kamiləlhüquq (tamhüquqlu – Ə.T.) müstəqil bir dövlətdir. 2. Müstəqil Azərbaycanın şəkli-idareyi-siyasiyyəsi (siyasi idarə forması – Ə.T.) xəlq cümhuriyyəti təyin olunur. 3. Azərbaycan xəlq cümhuriyyəti ümum münasibati-beynəlmiləl üzvləriylə, ələlxüsus həmhüdud millətlər və dövlətlərlə dostanə qomşuluq münasibatı hüsuluna səy edəcəkdir. 4. Azərbaycan xəlq cümhuriyyəti kəndi hüdudu daxilində bilafərqi-milliyyət, din, cins və vəziyyəti-ictimaiyyə bütün vətəndaşların mülki və siyasi hüququnu təmin ediyor. 5. Azərbaycan xəlq cümhuriyyəti kəndi ərazisində yaşayan ümum millətlərə azadə tərəqqi və inkişaf üçün geniş meydan verəcəkdir. 6. Məclisi-Müəssisan (Müəssislər Məclisi – Ə.T.) dəvətinə qədər bütün Azərbaycan idarəsi başında arayi-ümumiyyə üzrə seçilmiş Milli Şura və bu Milli Şura qarşısında məsul müvəqqəti hökumət duruyor» («Azərbaycan Cümhuriyyəti hökumətinin qanun və binagüzarlıqları məcməi», 15 təşrini-sani/ noyabr 1919, ¹1, ss.6-7). Göründüyü kimi, İstiqlal Bəyannaməsində dövlətimiz sadəcə “Azərbaycan” adlandırılıb və burada «xəlq cümhuriyyəti» ifadəsi dövlətin rəsmi adının tərkib hissəsi kimi yox, sadəcə, «şəkli-idareyi-siyasiyyə» (siyasi idarə forması) olaraq işlədilib. Dediyimizin düzgünlüyü bunlarla da təsdiqlənir: 1) 28 may 1918-də dövlət hələ yaradılmamışdı ki, onun qəti bir adı da olaydı; bu gün yalnız onun yaradılması bəyan edilib. İlk vaxtlar bu dövlət sadəcə «Azərbaycan» (İstiqlal Bəyannaməsindəki kimi), yaxud «Azərbaycan hökuməti» adlanıb. Məsələn, 21 iyun 1918-də hökumətin «Dövləti bayraq təyini haqqında» qərarında deyilir: «Azərbaycan bayrağı olmaq surətiylə qırmızı parçadan yarılmış, üzərində ağ aypara və ağ səkkizguşəli yıldız olan bayraq qəbul edilsin» [«Azərbaycan Cümhuriyyəti hökumətinin qanun və binagüzarlıqları məcməi, 15 təşrini-sani (noyabr) 1919, ¹1, s.11]. Göründüyü kimi, burada dövlətin adı yalnız «Azərbaycan» kimi verilib. Hökumətin qərarlarında dövlətin rəsmi adıyla 27 iyun 1918-dən başlayaraq üzləşirik. Həmin tarixli «Post və teleqraf müamilatını ödəmək üçün Gəncə post və teleqraf kantorasına vəsait buraqılması haqqında» qərarda ilk dəfə olaraq «Azərbaycan Cümhuriyyəti» adını oxuyuruq (bax: «…Məcmə», 1919, ¹1, s.17), ancaq dövlət dəftərxanasında hələlik «Azərbaycan hökuməti» ifadəsi daha çox işləkdir; «Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti» və «Azərbaycan Demokratik Respublikası» isə yerli-dibli yoxdur. 2) Bəyannamədəki «xalq» sözü «demokratik» anlamındadır və dövlətin idarə formasının demokratikliyini bildirir. Bunu sənədin rusca mətnindən də görürük: «II. Formoy politiçeskoqo ustroystva nezavisimoqo Azerbaydjana ustanavlivaetsə Demokratiçeskaə Respublika. III. Azerbaydjanskaə Demokratiçeskaə Respublika stremitsə ustanovitğ dobrososedskie otnoşeniə so vsemi çlenami mejdunarodnoqo obheniə, a v osobennosti s sopredelğnımi narodami i qosudarstvami…» (Sobranie uzakoneniy i rasporəjeniy pravitelğstva Azerbaydjanskoy Respubliki. 15 noəbrə 1919, ¹1, s.5). Yeri gəlmişkən, «Azərbaycan Demokratik Respublikası» söz birləşməsinin tərəfdarları da məhz rusca bu mətndəki «Azerbaydjanskaə Demokratiçeskaə Respublika» ifadəsinə söykənirlər ki, burada da dövlətin adı yox, onun siyasi idarə forması bildirilib. Belə olmasaydı bu söz birləşməsi hansı sənəddəsə dövlətin adı kimi bircə dəfə də varsa yenə üzə çıxardı! 3) M.Ə.Rəsulzadə «Əsrimizin Səyavuşu» əsərinin «Azərbaycan Cümhuriyyəti» bölümündə yazır: «Burada (Azərbaycanda – Ə.T.) Avropada tətbiq olunmayan həqiqi bir xalq cümhuriyyəti qurulmuşdu. Azərbaycan xalq cümhuriyyətində vətəndaşlar arasında siyasi bərabərlik bərqərar olmaqla bərabər, sosial ədalətsizliyin zərərli nəticələri də aydın tərzdə dəyişdirilirdi» (Bakı: «Gənclik», 1991, s.41). Sanki İstiqlal Bəyannaməsini oxuyursan! Buradakı «Azərbaycan xalq cümhuriyyəti» də dövlətin rəsmi adı kimi yozulacaq?! 4) 28 may 1918-dən üzübuyana ilk milli dövlətimizin gerbini əvəz edən (gerbə vaxt çatmamışdı) möhür və ştamplarda, dövlət əhəmiyyətli rəsmi sənədlərdə heç yerdə «Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti» (rusca mətnlərdəsə: «Azerbaydjanskaə Demokratiçeskaə Respublika») adı işlədilməyib! Bircə örnək varsa ortaya qoyulsun!! Ancaq onların hamısında 1918-in iyunundan 1920-nin aprelinədək yalnız «Azərbaycan Cümhuriyyəti» (rusca mətnlərdə: «Azerbaydjanskaə Respublika», fransızca mətnlərdə: «Republique d’Azerbaidjan») işlədilib. Yenə bildiririk ki, rəsmi sənədlərdə «Azərbaycan hökuməti-cümhuriyyəsi» («Azərbaycan Cümhuriyyəti hökuməti») və «Azərbaycan hökuməti» ifadələri özəlliklə Cümhuriyyətin ilk çağlarında sıx-sıx işlədilib, ancaq onları da dövlətin rəsmi adı kimi götürmək olmaz. DÖVLƏTİN ÖZÜNÜ VƏ TARİXİNİ YARADANLAR YALNIZ «AZƏRBAYCAN CÜMHURİYYƏTİ»Nİ TANIYIRLAR Yeni qurulmuş Azərbaycan dövlətinin müstəqilliyiniDünya birliyinin tanımasında həlledici rol oynamış Azərbaycan Parlamanının sədri Əlimərdan bəy Topçubaşov (1862-1934) 1918-in noyabrında İstanbuldan Antanta dövlətləri nümayəndələrinə göndərdiyi məşhur Memorandumunu «Azərbaycan Cümhuriyyəti hökumətinin üzvü, fövqəladə nazir-səfir» kimi imzalamışdı. Birinci milli dövlətimizin ilkin tarixini yaradanlar elə bu dövləti quranların özləri oldu, onlarsa həm dövlətdə, həm də özlərinin tarix əsərlərində «Azərbaycan Cümhuriyyəti» adını əbədiləşdirdilər. Cümhuriyyətin fəal qurucularından olan Rəhim bəy Vəkilov’un (1897-1934) «Azərbaycan Cümhuriyyətinin yaranma tarixi» adlı oçerki ilk milli dövlətimizin ilk tarixidir. «1920-ci il üçün Azərbaycan Cümhuriyyətinin ünvan-təqvimi. Bakı, 1919» adlı rusca sorğu kitabında verilən və 1998-də Bakıda «Azərbaycan Respublikasının yaranma tarixi» adıyla ana dilimizdə də nəşr edilən bu oçerkdə dövlətin rəsmi adı yalnız «Azərbaycan Cümhuriyyəti» (rusca: «Azerbaydjanskaə Respublika») kimi çəkilib. Milli dövlətçiliyimizin banisi və Cümhuriyyətin azman qurucusu – böyük Məhəmmədəmin Rəsulzadə’nin (1884-1955) «Azərbaycan Cümhuriyyəti: keyfiyyəti-təşəkkülü və şimdiki vəziyyəti» adlı kitabı Cümhuriyyət tarixini işıqlandıran ikinci mühüm əsərdir. İlk milli dövlət quruluşumuzu yalnız «Azərbaycan Cümhuriyyəti» adlandıran M.Ə.Rəsulzadə Türkiyədə (1923, 1990) və Azərbaycanda (1990) bir neçə yol nəşr edilmiş həmin «Azərbaycan Cümhuriyyəti» kitabında, məsələn, yazır: «…Azərbaycan Cümhuriyyəti düvəli-müttəfiqənin (müttəfiq dövlətlərin – Ə.T.) və bütün dünyanın nəzəri-diqqətini cəlb ilə beynəlmiləl bir həyatə giriyordu. 12 kanuni-sani (yanvar – Ə.T.) 1920 tarixində iniqad edən (yığılan, gerçəkləşən – Ə.T.) düvəli-müttəfiqə Şurayi-Alisi Azərbaycan Cümhuriyyətini bilfel (felən, de-fakto – Ə.T.) tanıdı» (Bakı: «Elm», 1990, s.57). Xatırladım ki, bu xəbər Azərbaycanda bayram edilmiş, 14 yanvar Azərbaycanda qeyri-iş günü elan olunmuşdu. Baş nazir Nəsib bəy Yusifbəyli (1881-1920) «Azərbaycan vətəndaşlarına» müraciətində bu münasibətlə demişdi: «Müstəqil həyata və kəndisini idarəyə müqtədir olduğunu göstərən millət kəndi iradəsiylə hürr və demokratik yeni Azərbaycan Cümhuriyyətinin təsis və davamına təntənəli surətdə müvəffəq oldu» (Cəmil Həsənov. Azərbaycan beynəlxalq münasibətlər sistemində. 1918-1920. Bakı: Azərnəşr, 1993, ss.326-327). Bunu da bildirməliyəm ki, ilk milli dövlətimizin rəsmi adı onun mətbuat orqanı olan türkcə «Azərbaycan» qəzetindəki bütün rəsmi sənədlərdə «Azərbaycan Cümhuriyyəti», rusca «Azerbaydjan» qəzetindəkilərdəsə «Azerbaydjanskaə Respublika» kimi göstərilib. Burayadək yazdıqlarımızdan oxucunun özü də artıq nəticə çıxara bilər ki, «Azərbaycan Respublikası» termini də məhz rusca sənədlərin yanlış çevrilməsindən qaynaqlanır. İLK PULLARIMIZIN VƏ MARKALARIMIZIN ÜSTÜNDƏ DƏ «AZƏRBAYCAN CÜMHURİYYƏTİ» YAZILIB Dövlətin rəsmi adının göstərildiyi ən inanılmış sənədin pul və poçt markası olduğunu kimsə dana bilməz. İlk Cümhuriyyətimiz çağında buraxılmış bütün əskinas və poçt markaları üzərindəsə yalnız bir ad oxuyuruq – türkcə (ərəb qrafikasında) «Azərbaycan Cümhuriyyəti», rusca «Azerbaydjanskaə Respublika», fransızca «Republique d’Azerbaidjan»! Onların heç birində «Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti», yaxud «Azərbaycan Demokratik Respublikası» adıyla üzləşmirik. Dediyimin gerçəkliyini Cümhuriyyətin buraxdığı pul və markaların yuxarıdakı şəkilləri əyani təsdiqləyir. (Cümhuriyyət pullarının özünü mənə təqdim etmiş Rəhim Rəhimli’yə və onların hamısının şəkillərini tapmaqda yardımçım olmuş İsmayıl Calallı’ya minnətdarlığımı bildirirəm). Beləliklə, yazılanlara yekun vururuq: 1918-1920-ci illərdə yaşamış ilk milli dövlətimizə rəsmən yalnız «Azərbaycan Cümhuriyyəti» deyilib və başqa adlandırmaların hamısı yanlışdır! 5 dekabr 2004. («Ulu Xudafərin» jurnalı, 12/2004, ¹1, ss.35-38).

Ağabeyim Ağa böyük dövlet adamı sayılan qadınlarımızdan biridir. O, Qarabağ xanı Ibrahim xanın qızı, Qacar türk dövletinin ikinci hakimi Feteli şahın xanımıdır. Ağabeyim Ağa tek-tek xanımlardandır ki, ona kişilerin kölgesinde deyil, tarixde öz adı ile qalmaq nesib olmuşdur. Heyatda da öz tövrü ve öz töresi ile yaşayan bu xanımın qarşımda duran şekline baxıram. Görünür bu, rejim işinden alınmış bir fotodur. Xan qızı, Şah Banusu melek kimi gözeldir. Kamalı üzünde yazılıb. Dünya dolu ahu gözlerinde bir damla göz yaşı donub. O damcıda sirler yatır. Bir de üstü açılmamış bir qetil… Şövket debdebe ve eyyaş adlana bilecek qeder qadın aşiqi olan Feteli şahın sarayı Avropa ressamlarının lövber saldığı mekan idi. Portretlerin çoxluğundan belli edir ki, şahın özü poz verib resm çekdirmeyi severmiş. Bir hökmdarı ve dövletçilik remzlerimizden biri olmasına baxmayaraq men Feteli şahı şexsiyyet olaraq sevmirem ve onun hakimiyyeti dövründen yüz il sonra türk merkezli dövletin fars merkezli dövlete qapdırılmasını onun idareetmesinin neticesi kimi görürem. Çox qeribedir ki, her gün yediyi çöreyi – bu gün dünen yediyinden artıq yemesin deye – qızıl kimi tereziye qoyub çeken sert, boz, xesis, hetta ecaib meişetle keçinen, amma dövlet ve ordu quruculuğunda fövqelade usta olan Ağa Mehemmed şah Qacardan ferqli olaraq, onun sevimli qardaşoğlusu Feteli şah Qacar eyş-işret düşkünü ve israfçılığı günah heddinde olan bir hökmdar idi. Lakin bütün insanların, hetta en naqis görünen insanların bele, çox ince ve hessas yönleri var. Mehz Feteli şahın Ağabeyim Ağaya olan ehmal ve ağayana davranışı araşdırılması mühüm olan bir meseledir. Bu, hem de zorakılıqdan uzaq olan türk insanının mahiyyeti ve meneviyyatıdır. Bu münasibet de, bu münasibetin bir terefi sayılan Feteli şah da ister-istemez ehtiram doğurur. Ağabeyim Ağanın Feteli şaha ere verilmesinin tarixi sebebleri vardı. Ağa Mehemmed şah Qacar Şuşada Cavanşirler xanedanında öldürüldükden sonra hakimiyyete gelmiş qardaşı oğlu qan-qan deyir, Qarabağ xanlıq dövletile emisinin qetlinin hesabını çekmek isteyirdi. Ibrahim xan ise yenice müharibeden çıxmış dövletini qorumaq ve özüne gelib güclenmek üçün qonşularla yaxşı dolanmaq isteyirdi. Bundan ötrü ise qurban lazım idi. Bir Qarabağ qurbanı. Yaşlı qohumlarımdan biri danışırdı ki, Şuşada, o bextever günlerde Ağabeyim Ağanın toyu imiş. And içirler ki, hele yer üzü bele kehkeşan görmeyibmiş. Ne çalan, ne oxuyan, ne oynayan, ne yemek, ne içmek, ne büsat… Birden gelinin böyük bibilerinden biri qayıdır ki, Ağabeyim Ağa, qadan alım, sen de bir ağız oxu, qürbet ele gedirsen, ay bala, ya qismet, bir de bu qarı mamanı görersenmi, qoy bir defe de o şirin sesini eşidim üreyim açılsın. Her kes bilirdi ki, xan qızının sesine ses çatmaz. Yer-yerden tekid edirler ki, gelin oxusun… Gelin oxusun… o da qohum-eqrabanı, qonağı qırmayıb bir segah başlayır. Başlayır ne başlayır… Deyir Ağabeyim Ağa ele bir nale çekir ki, meclisin növrağı dönür. Her kes göz yaşını gözlerden gizlemek üçün üzünü yana çevirir. Bir anın içinde deyib-gülen, çalıb çağıran qız-gelin qeme, eleme düşür. Acı bir nale çeken Xan qızı son hıçqırığını vurub susur. Araya sükut çökür. Ele bir sükut ki, az qala havanın heniri duyulur. Bayaqdan beri bir ağız oxuması üçün onu dile tutan yaşlı bibi peşiman-peşiman geline baxıb deyir: – Qızım, bu gün senin toyundu, adam toyunda bele oxumaz. Ağabeyim Ağa temkinli bir hüzünle ve heç kese baxmadan pıçaldayır: – Bu gün menim yasımdır. Hemin pıçıltını bütün meclis eşidir. Seheri gün külli-Qarabağ növrağı pozulmuş o meclisden danışır. O sözün sorağı düz Tehrana gedib çıxır. Ağabeyim Ağa Qarabağ uğrunda qurban getdi. Hem camalda, hem kamalda birce dene olan xan qızı bu qurban ömrü nece yaşadı? Görek nece yaşadı. Elbette, burada biz bu dastanı başlatmaq fikrinde deyilik. Onun bir ayrı zamanı var. Indi ise Ağabeyim Ağanın heyatından sadece bir neçe meqamı danışmaq isterdik. Xan qızı Tehrana veziri, vekili, xidmetçisi, eyan -eşrefi ile köçmüşdü. Özü ile birlikde «iki yüzden artıq naib, nöker ve qulluqçu, saxlov getirmişdi. Bunlar hamısı Qarabağın igid ve adlı adamlarından idi. Içlerinde Qarabağ eyanlarından Melik bey adında şücaetli ve tedbirli bir bey var idi ki, bu bey Ağabeyim Ağanın veziri ve müşaviri meqamında idi. Melik bey xanım haqqındakı lazımeyi-ehtirama en artıq müqeyyed idi ve buna diqqet edirdi ki, xanın baresinde heç bir kes terefinden cüzi bir xilafi edeb herekete yol verilmesin». Lakin şahın böyük ailesi, eyni zamanda yuzden çox arvadı olan Qacar sarayında bu on altı yaşlı qarabağlı qızının az zamanda şahbanu-birinci xanım statusunu qazanması artıq onun şexsi keyfiyyetlerine bağlı idi. Bu keyfiyyetler hem elminden, hem de şexsiyyetinden gelirdi. Ağabeyim Ağa ana dili olan türkcesi ile yanaşı ereb, fars, fransızca danışır, yazıb-oxuyurdu. Edebiyyat, tarix, felsefe, siyaset elmlerinde yüksek tehsili vardı. Yeni Qarabağın en qedim ailelerinden gelen söhbetlerin birinde deyilir ki, hele Şuşanı terk etmemiş Qacar sarayının bütün ehvalatını, cikini-bikini öyrenib bilen ve buna uyğun öz davranışlarını müeyyen eden Xan qızının Tehranda toyu çalınırmış. Toyun en bexteveri ise şah anası imiş. Gelinin bir terefinin Qacarlarla bağlı olması, yeni Ağabeyim Ağanın anasının Gence ziyadoğlularının qızı, ziyadoğluların da Qacarlardan olması Feteli şahın anasını çox memnun etmişdi. Çünki neslin en müdrik ağbirçeyi olan Ağa Mehemmed şahın anasının bir gizli tövsiyesi varmış. Qadın son nefesinedek övladlarına tapşırıbmış ki, veliehd teyin edende yalnız qacar qızlarından doğulan şahzadeleri teyin edin. Hetta ola biler ki, başqa qadınlardan doğulmuş oğullarımız elmde ve gücde onlardan üstün görünsün, bu zahiri elametlere çox da aldanmayın, qacar hakimiyyetini yalnız qacar qızının südünü emmiş hökmdar qoruya biler, sülaleye ve hakimiyyete en vefalı yalnız onlar ola biler. Aqil qadın südün gücünü bilirmiş. Deyirler, şah anası bu izdivacdan çox memnun imiş ve şadyanalığının hüdudu yox imiş ki, Ağabeyim Ağa ona öz esabelerinden birini minnetçi gönderir ki, bes, filan donunu mene versin. Bu, şah anasının şahın reyaset meclislerine, idareetmede qadının-ananın iştirakçılığı zeruret olan qerarverme toplantılarına geydiyi don imiş. Şah anasının qelbi bu qeribe ricadan bir an kölgelense de, üzde bir tük qeder de sezdirmeden eziz gelininin isteyini bir an önce yerine yetirir, donu hemen gönderir. Salnameçiler yazırlar ki, Feteli şah zifaf gecesi Xan qızının odasına girdi, cemi on beş deqiqe sonra oradan deli kimi çıxdı, birce kelme söz dedi, «Ibrahim Xanın qızı meni ilan kimi çaldı» ve qezeble öz otağına doğru yürüdü. Deyirler, Ağabeyim Ağa Şahı anasının resmi libasında qarşılayıb. Ağabeyim Ağanı, öz nikahlı arvadını, sülalenin gelini olacaq bu dünya gözeli xan qızını ilk defe anasının donunda gören Şahın gözleri kellesine çıxır. Neler olduğunu bir an anlaya bilmir. Deyirler, Ağabeyim Ağa o gece Şah anasının libasında, gözlerinde donmuş o birce damla göz yaşı ve çox sakit tövrü ile Feteli Şah Qacardan bezi ricalar etmişdir. Yüz il önce yaşamış araşdırmaçı Mirabbas Mirbağırzade yazır: «Ağabeyim Ağa Qacar sarayında Ağabacı adlanırdı. Ağabacı Xanım olduqca leyaqetli, vüqarlı ve ezemetli xanım idi. Oxumuşdu, aqile, kamile ve edibe idi. Revayete göre, Feteli şaha Ağabeyim Ağanın vesli müyesser olmamışdır. Ömrünün axırına qeder o bakire qalmışdır. Feteli şah hedsiz heremlerinin sıra növbelerini keçirdikden sonra Ağabeyim Ağanın yanına geldiyi gecelerde veqtleri ve geceleri ancaq Ağabeyim Ağanın xas danışıqları ile ve melahetli sözlerile keçmişdi. Daha başqa hal ve hereket olmamışdı. Sübh veqti şah çıxıb yanından gedenden sonra Ağabacı Xanım bir türkü beyti yazıb şaha göndermişdi: Efsus ki, yarım gece geldi, gece qaldı, gece getdi. Heç bilmedim ömrüm nece geldi, nece qaldı, nece getdi. ... Feteli Şah Ağabeyim Ağanın eqlü kemalını çox beyenmişdi. Onunla qohum olduğuna her zaman memnun olduğunu söylermiş». Qarabağ saray tarixinin ustad bilicisi olan Yusif Vezire göre, Ağabeyim Ağanın ilk ve son eşqi emisi Mehralı beyin oğlu, fövqelade yaraşıq ve cüret sahibi olan, ala gözlü, şah qametli, Eli qüvvetli Memmed bey olmuşdur. Mehz bu beytin Feteli şaha deyil, Memmed beye hesr olunduğunu bir zamanlar biz de yazmışıq. Elbette, düzünü Allah bilir. Bir de yazını yazan. Feteli Şah Ağabeyim Ağaya ve reiyyetine böyük varidat ve «ömri-meaş» ayırmışdı. Şahbanu cah-celal içinde, Qumda yaşayır ve yazırdı: «Ömür sürmeli dövrandı, sesin gelsin barı, bülbül». Başqa cür deye bilmirdi, çünki öz toyunda dediyi o birce kelmenin yarası hele sağalmamışdı. Özünün yox, vetenin qezebe gelmesinden qorxurdu. Ağabeyim Ağanın qelbi Qarabağda qalmışdı. Sözü de, havası da özünün olan şikeste harayı Qarabağı çağırırdı: «…Tehran cennete dönse, yaddan çıxmaz Qarabağ» deyib haray çekirdi. Xeber de xeberin dalınca qara gelirdi. Memmed beyi Şirvanda dara çekmişdiler. Atası Ibrahim xanı altı aylıq körpesine kimi bütün ailesi ve eshabelerile birlikde ruslar pusqu qurub Xan bağında qefil gülle baran etmişdiler. Bir anın içinde xanedanın 50 neferden çox adamı, uşaqlı-böyüklü, hırsız rusun güllesine gelmiş, qetle yetirilmişdi. Her zaman olduğu kimi, o zaman da ruslar Azerbaycan xanlıq dövletlerine qenim kesilmişdiler. Ne meneviyyat, ne müharibe kurallarından anlayışı olan, ne müqavilesine, ne vedine ehtiram medeniyyeti olan bu sarı köpek sürüsü qabağına çıxanı amansızcasına mehv edir ve süretle irelileyirdi. Qacarın igid oğlu Abbas Mirze rus işğalçılarına qarşı ağır ve sonsuz görünen müharibeni davam etdirirdi. Feteli şah ve bütün eyanlar veliehdin bu inadından bezmiş, xezine tükenmişdi. Bir yandan şahın saysız-hesabsız arvad-uşağı, onların Avropadan getirilmiş dayeleri, xidmetçileri, hekimleri, müellimleri, ber-bezekli geyimleri, keçimleri, meclisleri, düyünleri, cehizleri, o biri yandan müharibeye xerclenen hüdudsuz mesrefler… Feteli şah artıq qelebeye inanmırdı. Abbas Mirze ise rusu Qafqazdan qovacağına emin idi. Çar ordusunun generalları ise öz imperatorlarına bu müharibeden qelebe gözlememesini, başqa tedbirlere de el atmasını tövsiye edirdiler. Atasından ordu xerclerinin artırılmasını teleb eden Abbas Mirze bütün danışıqlarını Ağabeyim Ağa ile aparırdı. Feteli Şah Şahbanuya «yox» deye bilmirdi ve her kes emin idi ki, xezinenin son qepiyini de istese, şah ona verecek. Mehz o istese verecek. Eyni zamanda, dövletin xarici işlerile yaxından ilgilenmek hüququ olan Ağabeyim Ağa rus qoşunlarını dayandırmaq meqsedile Rusiya ile müharibe veziyyetinde olan Fransa imperatoru Bonapart Napoleona bu gün Azerbaycan diplomatiya tarixi üçün fövqelade abideler sayılacaq mektublar gönderir ve onun cavablarını alır (göresen, ölkemizin xarici işler idaresi ve onun başında duranların dövletçilik ve diplomatiya tariximizdeki bu kimi öyünc olaylarından xeberleri varmı?) Ölkede seferde olan Ingiltere kralı ve onun xanımı ile danışıqlar aparır. Bu danışıqların seviyyesine, elmine ve reftarına heyran qalan kral Şahbanuya öz eliyle «Müqeddes Georgi Ordeni» teqdim edir. Ağabeyim Ağa ingilislerin qürur ve şeref hedefi olan bu nişanı almış yegane türk qadınıdır. Osmanlı imperatorluğunda olduğu kimi, Qacar dövletinde ve sarayında da ermeni milleti «milleti sadiqe» sayılırdı. Mövqeleri o qeder yetkili, etibarlılıqlarına eminlik o qeder yüksek idi ki, hetta Feteli şahın xezinedarı bele ermeni idi. Ingilis ve rus keşfiyyatları ise bu ermeniler vasitesile sarayların iç proseslerini diqqetle izleye bilir ve zaman-zaman onların mövqelerini möhkemlendirmek üçün bezi işler görürdüler. Hele de dünyanın bir çox böyük qetllerinin töreme yuvası olan Kremlde artıq Abbas Mirzenin apardığı azadlıq savaşının arxasında kimin olduğunu bilirdiler ve eks cizgiler çekirdiler. Bu, eslinde Ağabeyim Ağanın Qarabağ savaşı idi. Azerbaycanın üreyi olan Qarabağın rusun qanlı caynağından qoparılması mücadilesi idi. Ağabeyim Ağanın qurban ömrünün menası idi. Xanqızı, Şahbanu bu savaşdan geri çekilmeyecekdi. Feteli şah her zamankı kimi, yene onun hörmeti xatirine bütün xezineni orduya verecekdi. Qazi Abbas Mirze öz müezzem qoşunu ile işğalın qarşısında duracaqdı. Rus qoşunu növbeti defe Qafqazdan geri çekilecekdi. Kreml rus keşfiyyatına xidmet eden yüksek mensebli saray ermenilerinin icraçılığı ile Ağabeyim Ağaya sui-qesd hazırlayır. Şahın birinci xanımı, dövlet idareetmesinde ve xarici siyasetin yöneldilmesinde söz sahibi olan Ağabeyim Ağa 49 yaşında, Qacar sarayında ermenilerin elile zeherlenib öldürülür. Bu bedbext hadiseden sonra Abbas Mirzenin atası ile münasibetleri keskinleşir. Xezineden gelen vesait azalır. 27 illik müharibeye davam getiren serkerde bu sarsıntıya davam getire bilmir. Ağır xesteliye tutulur ve bir müddet sonra vefat edir. Şecere söhbetlerimizde danışılır ki, Feteli şah tez-tez elinde bir dene gül Ağabeyim Ağanın mezarını ziyaret edermiş. Orada tekbaşına qalar ve uzunmüddet fikre gedermiş. Men Feteli şahın bu sui-qesdin töreme sebeblerini, nedenini, niyesini nece araşdırdığı barede sarayda geden her hansı tehqiqat ve yaxud ceza tedbiri haqda bilmirem. Bildiyim bir nesne var ki, Ağabeyim Ağanın vaxtsız vefatına göre heç kim şah sarayından izahat istemedi, heç kim meseleye aydınlıq getirilmesine tekid etmedi. Ahu gözlerde donmuş son damlanın hesabı sorulmadı. Çünki Şahbanunun böyük xanedanı, xan evi, xanzadeleri, elinin bey igidleri, qoçaqları, ocaqları-arxası, söykenci mehv edilmişdi. Bu qetlin hesabını soracaq kişi qalmamışdı. Qalanlarda da güc qalmamışdı. Ağabeyim Ağanın qanı yerde qaldı. Ağabeyim Ağa… Xanım Ana… Ey Böyüklerimizin Anası… Şehid Qadın… Senin Qarabağ savaşın bitmeyecek. Taa Qarabağ azad, Azerbaycan bütöv olana kimi. Senin qanının bedeli Qarabağdadı. Biz bu bedeli senin qatilinden alacağıq. O qutlu günün mücadilesinde ruhun bizimle olsun, Ey Böyüklerimizin Anası! Mehriban Vezir

«Menim aqibetimden ibret götürün» Refael Allahverdiyev deputatlara müraciet etdi «Eger Heyder Eliyevin yaxın silahdaşı, özünün dediyi kimi yegane dostu, qardaşı Refael Allahverdiyevin başına bu işler gelirse, fikirleşin, görün sizi ne gözleyir» Hazırda Isveçrede mühacir heyatı yaşayan Bakının keçmiş meri, YAP sedrinin keçmiş müavini Refael Allahverdiyev dünen qezetimize faks göndererek, «Bakı-Xeber» vasitesile Milli Meclisin üzvlerine, öz seçicilerine ve mecburi köçkünlere müraciet edib. Xatırladaq ki, o, bir müddet önce deputatlıq mandatından könüllü şekilde imtina ederek, indiki hakimiyyetin ünvanına bir neçe keskin beyanat vermişdi. Bu beyanatlardan sonra spiker Murtuz Elesgerov bildirmişdi ki, onun haqqında Respublika Prokurorluğunda cinayet işi açılıb. «H.Eliyevin sistemi ancaq onun özü üçün idi…» Dünen redaksiyamıza daxil olan müracietinde R.Allahverdiyev önce parlamentin üzvlerine üzünü tutur ve onları özünün başına gelenlerden ibret götürmeye çağırır. Müracietde deyilir: «Hörmetli deputatlar! Icaze verin önce sizin hamınıza minnetdarlığımı bildirim ki, sebr edib, menim xesteliyimi nezere alıb, Milli Meclisin sessiyalarında iştirak ede bilmediyimi başa düşüb, meni tenbeh etmemisiniz. Doğrudur, mene qarşı ayrı-ayrı çıxışlar olub. Hesab edirem ki, vaxt çatsa, hemin qerezli çıxışlara da cavab vereceyem. Indi ise men respublikada Heyder Eliyevin vefatından sonra yaranan siyasi, sosial-iqtisadi veziyyet barede öz fikirlerimi çatdırmaq isterdim. En evvel onu xatırlatmaq isterdim ki, Heyder Eliyevin rejimi ve ya hakimiyyet sistemi onun özü üçün yaranmışdı. Ve men bu fikri bir neçe defe öz müsahibelerimde artıq vurğulamışam. Ele buna göre de, bezi deputatlar terefinden tenqid ateşine tutulmuşam. Bu o demek deyil ki, men Heyder Eliyevi tenqid edib pisleyirem, xeyr. Onun dahiliyini, siyasi uzaqgörenliyini Milli Meclisde oturanların hamısından çox men bilirem. Men onu da yaxşı bilirem ki, onun ölümünden sonra Azerbaycanda ele bir oğul anadan olmayıb ki, bu rejimi, bu sistemi idare ede bilsin. Hetta onun doğma oğlu Ilham Eliyev de. Ondan bize yadigar qalmış sistem kadr rotasiyası ile idareolunmazdır. Ona göre de men demişem ve bir daha tekrar etmek isteyirem ki, sistem de, onun vintleri de, kadrları da bu sistemin yaradıcısı ile birlikde ebediyyete qovuşmalıdır. Bundan hem Azerbaycan xalqı, hem dövletimiz, hem de indiki prezidentimiz Ilham Eliyev faydalana bilerdi. Men bir daha vurğulayıram ki, o sistemi ve qurdlarla tülküleri ancaq rehmetlik liderimiz, prezidentimiz Heyder Eliyev idare ede bilirdi. Allah ona rehmet elesin». «Hakimiyyetde qruplaşma adi hala çevrilib» Sabiq mer daha sonra bu fikirlerinin artıq özünü doğrultduğunu deyir: «Rejim onun vefatından sonra çat verib, parçalanmaq üzredir. Heyder Eliyevin elde etdiyi sabitlik pozulur. Korrupsiya, özbaşınalıq baş alıb inkişaf edir, yerlibazlıq, regionçuluq, separatçılıq genişlenmekdedir. Respublika rehberliyinde qruplaşma adi hala çevrilib. Bele bir veziyyetde xalqın, dövletçiliyin, insan haqlarının qorunması qetiyyen mümkün deyil. Konstitusiya, qanunlar yaddan çıxıb. Insanların yaşayış şeraiti günü-günden pisleşmeye doğru gedir». R.Allahverdiyev bu veziyyetden çıxmaq üçün hamını birliye çağırır. «Men bu gün prezidente de, deputatlara da, müxalifet liderlerine ve iqtidar nümayendelerine de müraciet edib birliye çağırıram. Ölkede yeniden klassik Xalq Cebhesinin yaranmasına hamının ehtiyacı var. Ilk defe bele bir cebhe 1990-cı ilde yarandı ve Azerbaycanda kommunist rejimini devirdi. Indi bele bir cebhe xalqı demokratiya uğrunda mübarizeye qaldırmalıdır. Heç olmasa, bu mübarizede bir olmalıyıq. Demokratiyasız ne sivil dövlet, ne iqtisadi dirçeliş, ne de stabillik mümkündür. Ukraynadakı demokratik, dinc inqilab bize ve bizim xalqaeörnek olmalıdır. Onda bütün dünyanın demokratik qüvveleri bize destek ola biler. Merhum prezidentlerimiz Heyder Eliyev ve Ebülfez Elçibeyin ruhları da bele bir cebhenin yaranmasından şad olardı. Onlardan biri – Ebülfez Elçibey xalq cebhesinin yaradıcısı olub, Heyder Eliyev ise onlara destek verenlerden idi. Allah her ikisine rehmet elesin». «Menim aqibetimden ibret götürün» Müracietin deputatlara ünvanlanan bu hissesinde R.Allahverdiyev onlara öz aqibetini xatırladaraq, bundan ders götürmeyi meslehet görür. «Hörmetli deputatlar! Ola bilsin ki, bu menim son çıxışımın metnidir. Oktyabrın 21-de size ünvanladığım istefa erizesine menim çox hörmet etdiyim insan, Heyder Eliyevi hakimiyyete qaytarmaq cehdile yaradılmış herekatın iştirakçısı, silahdaşlarımdan biri Kerim Kerimov resmi cavab gönderib ki, istefa erizemi Merkezi Seçki Komissiyasına ünvanlayım. Buna göre ona minnetdaram. Allahdan sizin heç birinizin başına menim başıma gelenlerin tekrarlanmasını istemezdim. Amma Allahın işini bilmek olmaz!.. Eger Heyder Eliyevin yaxın silahdaşı, özünün dediyi kimi, yegane dostu, qardaşı Refael Allahverdiyevin başına bu işler gelirse, fikirleşin, görün sizi ne gözleyir. Men bunu Siyavuş, Eli Ehmedov, Ehed Abıyev kimilere demirem, (onlar her hakimiyyetin dövründe onların çaldığını oynayacaqlar) men üzümü heqiqi Heyderseverlere tutub deyirem ki, eger menim qeder Heyder Eliyevi isteyen, ona sadiq olan insanın taleyine bigane qalırsınızsa, vay sizin halınıza». «Heç bir cinayetde elim yoxdur» Sabiq mer daha sonra üzünü öz seçicilerine tutur ve dar gününde ona destek vermediklerine göre Nerimanov rayonunun sakinlerini qınayır. «Men seçicilerim qarşısında diz çöküb, onlara minnetdarlığımı bildirirem. Amma umu-küsü de edirem ki, onlar da menim taleyime bigane qaldılar. Bes, harda idi sizin mübarizliyiniz? 1988-ci ilde Topxanada bir ağacı ermeniler kesende bütün Settarxançılar, Nerimanov rayon sakinleri bir yere toplaşıb mitinqler keçirirdi. Men raykom katibi olsam da, qoşulurdum size ki, polisler meni görüb, sizi «dubinka» ile döymesinler. Niye menim müdafieme bir kes qalxmadı? Men Nemetin sözlerine inanmaq istemirem ki, Heyder Eliyev hakimiyyeti insanları manqurt eledi. Men Bakı ehalisine müraciet edib, onlara bildirmek isteyirem ki, şehere başçılıq etdiyim 7 ilde geceli-gündüzlü çalışmışam ki, Bakını ölü şeher veziyyetinden çıxarıb inkişafa çatdırım. Heyder Eliyevin sözlerile desem, buna nail ola bilmişem. Baxmayaraq ki, prezident Heyder Eliyev menimle şehere aid heç bir selahiyyetini bölüşmedi ve men selahiyyetsiz icra başçısı olmuşam. Menim heç bir cinayetde elim yoxdur. Ne etmişemse, prezidentin nezareti altında etmişem. Mene qarşı qaldırılan cinayet işleri Heyder Eliyeve xalqın mehebbetini öldürmeye ve Ilham Eliyevi hakimiyyetden yıxmağa yönelib». «Indi sizin hisslerinizi daha yaxşı duyuram» Müracietin mecburi köçkünlere ünvanlanmış hissesi ise bir qeder kövrek notlar üzerinde köklenib. Sabiq mer öz veziyyetini onların veziyyetile müqayise edir ve bildirir ki, yad bir ölkede sığınacaq axtararken onların hisslerini daha yaxşı duyur. «Men Bakıda meskunlaşmış mecburi köçkünlere üzümü tutub, onlardan torpaqlarını qaytaracağımız haqda verdiyi vedleri yerine yetirmemiş hakimiyyetin üzvü kimi üzr isteyirem. Amma Allah görüb, siz de şahidi olmusunuz ki, men bir bakılı balası kimi, sizi Bakıda hemişe qonaq kimi qebul etmişem ve axır tike çöreyimi de sizinle bölüşmüşem. Halal olsun sizlere Bakının havası da, suyu da, çöreyi de. Men indi doğma torpağımdan didergin düşüb, yad bir ölkede sığınacaq axtardığım zaman sizin hisslerinizi daha yaxşı duyuram. Amma tesellini onda görürem ki, siz yene de doğma torpaqlarınızdasınız, men ise yad ölkede. Allah-tealadan o günü görmeyi dileyirem ki, torpaqlarınız qayıtsın, men de hebsden qorxmayaraq, siz torpaqlara qayıdandan sonra ved etdiyim qurbanları kesib, sonra hebsxanaya gedim. Allah sizin ve hamımızın şehidlerine rehmet etsin». Doğrudan da R.Allahverdiyevin aqibetinden çoxlarının ibret götürmesine ehtiyac var…

TAMERLAN (Baki-Xeber)