Xan Qızı, Şah Banusu - eslinde Şehid Ana
Ağabeyim Ağa böyük dövlet adamı sayılan qadınlarımızdan biridir. O, Qarabağ xanı Ibrahim xanın qızı, Qacar türk dövletinin ikinci hakimi Feteli şahın xanımıdır. Ağabeyim Ağa tek-tek xanımlardandır ki, ona kişilerin kölgesinde deyil, tarixde öz adı ile qalmaq nesib olmuşdur. Heyatda da öz tövrü ve öz töresi ile yaşayan bu xanımın qarşımda duran şekline baxıram. Görünür bu, rejim işinden alınmış bir fotodur. Xan qızı, Şah Banusu melek kimi gözeldir. Kamalı üzünde yazılıb. Dünya dolu ahu gözlerinde bir damla göz yaşı donub. O damcıda sirler yatır. Bir de üstü açılmamış bir qetil… Şövket debdebe ve eyyaş adlana bilecek qeder qadın aşiqi olan Feteli şahın sarayı Avropa ressamlarının lövber saldığı mekan idi. Portretlerin çoxluğundan belli edir ki, şahın özü poz verib resm çekdirmeyi severmiş. Bir hökmdarı ve dövletçilik remzlerimizden biri olmasına baxmayaraq men Feteli şahı şexsiyyet olaraq sevmirem ve onun hakimiyyeti dövründen yüz il sonra türk merkezli dövletin fars merkezli dövlete qapdırılmasını onun idareetmesinin neticesi kimi görürem. Çox qeribedir ki, her gün yediyi çöreyi – bu gün dünen yediyinden artıq yemesin deye – qızıl kimi tereziye qoyub çeken sert, boz, xesis, hetta ecaib meişetle keçinen, amma dövlet ve ordu quruculuğunda fövqelade usta olan Ağa Mehemmed şah Qacardan ferqli olaraq, onun sevimli qardaşoğlusu Feteli şah Qacar eyş-işret düşkünü ve israfçılığı günah heddinde olan bir hökmdar idi. Lakin bütün insanların, hetta en naqis görünen insanların bele, çox ince ve hessas yönleri var. Mehz Feteli şahın Ağabeyim Ağaya olan ehmal ve ağayana davranışı araşdırılması mühüm olan bir meseledir. Bu, hem de zorakılıqdan uzaq olan türk insanının mahiyyeti ve meneviyyatıdır. Bu münasibet de, bu münasibetin bir terefi sayılan Feteli şah da ister-istemez ehtiram doğurur. Ağabeyim Ağanın Feteli şaha ere verilmesinin tarixi sebebleri vardı. Ağa Mehemmed şah Qacar Şuşada Cavanşirler xanedanında öldürüldükden sonra hakimiyyete gelmiş qardaşı oğlu qan-qan deyir, Qarabağ xanlıq dövletile emisinin qetlinin hesabını çekmek isteyirdi. Ibrahim xan ise yenice müharibeden çıxmış dövletini qorumaq ve özüne gelib güclenmek üçün qonşularla yaxşı dolanmaq isteyirdi. Bundan ötrü ise qurban lazım idi. Bir Qarabağ qurbanı. Yaşlı qohumlarımdan biri danışırdı ki, Şuşada, o bextever günlerde Ağabeyim Ağanın toyu imiş. And içirler ki, hele yer üzü bele kehkeşan görmeyibmiş. Ne çalan, ne oxuyan, ne oynayan, ne yemek, ne içmek, ne büsat… Birden gelinin böyük bibilerinden biri qayıdır ki, Ağabeyim Ağa, qadan alım, sen de bir ağız oxu, qürbet ele gedirsen, ay bala, ya qismet, bir de bu qarı mamanı görersenmi, qoy bir defe de o şirin sesini eşidim üreyim açılsın. Her kes bilirdi ki, xan qızının sesine ses çatmaz. Yer-yerden tekid edirler ki, gelin oxusun… Gelin oxusun… o da qohum-eqrabanı, qonağı qırmayıb bir segah başlayır. Başlayır ne başlayır… Deyir Ağabeyim Ağa ele bir nale çekir ki, meclisin növrağı dönür. Her kes göz yaşını gözlerden gizlemek üçün üzünü yana çevirir. Bir anın içinde deyib-gülen, çalıb çağıran qız-gelin qeme, eleme düşür. Acı bir nale çeken Xan qızı son hıçqırığını vurub susur. Araya sükut çökür. Ele bir sükut ki, az qala havanın heniri duyulur. Bayaqdan beri bir ağız oxuması üçün onu dile tutan yaşlı bibi peşiman-peşiman geline baxıb deyir: – Qızım, bu gün senin toyundu, adam toyunda bele oxumaz. Ağabeyim Ağa temkinli bir hüzünle ve heç kese baxmadan pıçaldayır: – Bu gün menim yasımdır. Hemin pıçıltını bütün meclis eşidir. Seheri gün külli-Qarabağ növrağı pozulmuş o meclisden danışır. O sözün sorağı düz Tehrana gedib çıxır. Ağabeyim Ağa Qarabağ uğrunda qurban getdi. Hem camalda, hem kamalda birce dene olan xan qızı bu qurban ömrü nece yaşadı? Görek nece yaşadı. Elbette, burada biz bu dastanı başlatmaq fikrinde deyilik. Onun bir ayrı zamanı var. Indi ise Ağabeyim Ağanın heyatından sadece bir neçe meqamı danışmaq isterdik. Xan qızı Tehrana veziri, vekili, xidmetçisi, eyan -eşrefi ile köçmüşdü. Özü ile birlikde «iki yüzden artıq naib, nöker ve qulluqçu, saxlov getirmişdi. Bunlar hamısı Qarabağın igid ve adlı adamlarından idi. Içlerinde Qarabağ eyanlarından Melik bey adında şücaetli ve tedbirli bir bey var idi ki, bu bey Ağabeyim Ağanın veziri ve müşaviri meqamında idi. Melik bey xanım haqqındakı lazımeyi-ehtirama en artıq müqeyyed idi ve buna diqqet edirdi ki, xanın baresinde heç bir kes terefinden cüzi bir xilafi edeb herekete yol verilmesin». Lakin şahın böyük ailesi, eyni zamanda yuzden çox arvadı olan Qacar sarayında bu on altı yaşlı qarabağlı qızının az zamanda şahbanu-birinci xanım statusunu qazanması artıq onun şexsi keyfiyyetlerine bağlı idi. Bu keyfiyyetler hem elminden, hem de şexsiyyetinden gelirdi. Ağabeyim Ağa ana dili olan türkcesi ile yanaşı ereb, fars, fransızca danışır, yazıb-oxuyurdu. Edebiyyat, tarix, felsefe, siyaset elmlerinde yüksek tehsili vardı. Yeni Qarabağın en qedim ailelerinden gelen söhbetlerin birinde deyilir ki, hele Şuşanı terk etmemiş Qacar sarayının bütün ehvalatını, cikini-bikini öyrenib bilen ve buna uyğun öz davranışlarını müeyyen eden Xan qızının Tehranda toyu çalınırmış. Toyun en bexteveri ise şah anası imiş. Gelinin bir terefinin Qacarlarla bağlı olması, yeni Ağabeyim Ağanın anasının Gence ziyadoğlularının qızı, ziyadoğluların da Qacarlardan olması Feteli şahın anasını çox memnun etmişdi. Çünki neslin en müdrik ağbirçeyi olan Ağa Mehemmed şahın anasının bir gizli tövsiyesi varmış. Qadın son nefesinedek övladlarına tapşırıbmış ki, veliehd teyin edende yalnız qacar qızlarından doğulan şahzadeleri teyin edin. Hetta ola biler ki, başqa qadınlardan doğulmuş oğullarımız elmde ve gücde onlardan üstün görünsün, bu zahiri elametlere çox da aldanmayın, qacar hakimiyyetini yalnız qacar qızının südünü emmiş hökmdar qoruya biler, sülaleye ve hakimiyyete en vefalı yalnız onlar ola biler. Aqil qadın südün gücünü bilirmiş. Deyirler, şah anası bu izdivacdan çox memnun imiş ve şadyanalığının hüdudu yox imiş ki, Ağabeyim Ağa ona öz esabelerinden birini minnetçi gönderir ki, bes, filan donunu mene versin. Bu, şah anasının şahın reyaset meclislerine, idareetmede qadının-ananın iştirakçılığı zeruret olan qerarverme toplantılarına geydiyi don imiş. Şah anasının qelbi bu qeribe ricadan bir an kölgelense de, üzde bir tük qeder de sezdirmeden eziz gelininin isteyini bir an önce yerine yetirir, donu hemen gönderir. Salnameçiler yazırlar ki, Feteli şah zifaf gecesi Xan qızının odasına girdi, cemi on beş deqiqe sonra oradan deli kimi çıxdı, birce kelme söz dedi, «Ibrahim Xanın qızı meni ilan kimi çaldı» ve qezeble öz otağına doğru yürüdü. Deyirler, Ağabeyim Ağa Şahı anasının resmi libasında qarşılayıb. Ağabeyim Ağanı, öz nikahlı arvadını, sülalenin gelini olacaq bu dünya gözeli xan qızını ilk defe anasının donunda gören Şahın gözleri kellesine çıxır. Neler olduğunu bir an anlaya bilmir. Deyirler, Ağabeyim Ağa o gece Şah anasının libasında, gözlerinde donmuş o birce damla göz yaşı ve çox sakit tövrü ile Feteli Şah Qacardan bezi ricalar etmişdir. Yüz il önce yaşamış araşdırmaçı Mirabbas Mirbağırzade yazır: «Ağabeyim Ağa Qacar sarayında Ağabacı adlanırdı. Ağabacı Xanım olduqca leyaqetli, vüqarlı ve ezemetli xanım idi. Oxumuşdu, aqile, kamile ve edibe idi. Revayete göre, Feteli şaha Ağabeyim Ağanın vesli müyesser olmamışdır. Ömrünün axırına qeder o bakire qalmışdır. Feteli şah hedsiz heremlerinin sıra növbelerini keçirdikden sonra Ağabeyim Ağanın yanına geldiyi gecelerde veqtleri ve geceleri ancaq Ağabeyim Ağanın xas danışıqları ile ve melahetli sözlerile keçmişdi. Daha başqa hal ve hereket olmamışdı. Sübh veqti şah çıxıb yanından gedenden sonra Ağabacı Xanım bir türkü beyti yazıb şaha göndermişdi: Efsus ki, yarım gece geldi, gece qaldı, gece getdi. Heç bilmedim ömrüm nece geldi, nece qaldı, nece getdi. ... Feteli Şah Ağabeyim Ağanın eqlü kemalını çox beyenmişdi. Onunla qohum olduğuna her zaman memnun olduğunu söylermiş». Qarabağ saray tarixinin ustad bilicisi olan Yusif Vezire göre, Ağabeyim Ağanın ilk ve son eşqi emisi Mehralı beyin oğlu, fövqelade yaraşıq ve cüret sahibi olan, ala gözlü, şah qametli, Eli qüvvetli Memmed bey olmuşdur. Mehz bu beytin Feteli şaha deyil, Memmed beye hesr olunduğunu bir zamanlar biz de yazmışıq. Elbette, düzünü Allah bilir. Bir de yazını yazan. Feteli Şah Ağabeyim Ağaya ve reiyyetine böyük varidat ve «ömri-meaş» ayırmışdı. Şahbanu cah-celal içinde, Qumda yaşayır ve yazırdı: «Ömür sürmeli dövrandı, sesin gelsin barı, bülbül». Başqa cür deye bilmirdi, çünki öz toyunda dediyi o birce kelmenin yarası hele sağalmamışdı. Özünün yox, vetenin qezebe gelmesinden qorxurdu. Ağabeyim Ağanın qelbi Qarabağda qalmışdı. Sözü de, havası da özünün olan şikeste harayı Qarabağı çağırırdı: «…Tehran cennete dönse, yaddan çıxmaz Qarabağ» deyib haray çekirdi. Xeber de xeberin dalınca qara gelirdi. Memmed beyi Şirvanda dara çekmişdiler. Atası Ibrahim xanı altı aylıq körpesine kimi bütün ailesi ve eshabelerile birlikde ruslar pusqu qurub Xan bağında qefil gülle baran etmişdiler. Bir anın içinde xanedanın 50 neferden çox adamı, uşaqlı-böyüklü, hırsız rusun güllesine gelmiş, qetle yetirilmişdi. Her zaman olduğu kimi, o zaman da ruslar Azerbaycan xanlıq dövletlerine qenim kesilmişdiler. Ne meneviyyat, ne müharibe kurallarından anlayışı olan, ne müqavilesine, ne vedine ehtiram medeniyyeti olan bu sarı köpek sürüsü qabağına çıxanı amansızcasına mehv edir ve süretle irelileyirdi. Qacarın igid oğlu Abbas Mirze rus işğalçılarına qarşı ağır ve sonsuz görünen müharibeni davam etdirirdi. Feteli şah ve bütün eyanlar veliehdin bu inadından bezmiş, xezine tükenmişdi. Bir yandan şahın saysız-hesabsız arvad-uşağı, onların Avropadan getirilmiş dayeleri, xidmetçileri, hekimleri, müellimleri, ber-bezekli geyimleri, keçimleri, meclisleri, düyünleri, cehizleri, o biri yandan müharibeye xerclenen hüdudsuz mesrefler… Feteli şah artıq qelebeye inanmırdı. Abbas Mirze ise rusu Qafqazdan qovacağına emin idi. Çar ordusunun generalları ise öz imperatorlarına bu müharibeden qelebe gözlememesini, başqa tedbirlere de el atmasını tövsiye edirdiler. Atasından ordu xerclerinin artırılmasını teleb eden Abbas Mirze bütün danışıqlarını Ağabeyim Ağa ile aparırdı. Feteli Şah Şahbanuya «yox» deye bilmirdi ve her kes emin idi ki, xezinenin son qepiyini de istese, şah ona verecek. Mehz o istese verecek. Eyni zamanda, dövletin xarici işlerile yaxından ilgilenmek hüququ olan Ağabeyim Ağa rus qoşunlarını dayandırmaq meqsedile Rusiya ile müharibe veziyyetinde olan Fransa imperatoru Bonapart Napoleona bu gün Azerbaycan diplomatiya tarixi üçün fövqelade abideler sayılacaq mektublar gönderir ve onun cavablarını alır (göresen, ölkemizin xarici işler idaresi ve onun başında duranların dövletçilik ve diplomatiya tariximizdeki bu kimi öyünc olaylarından xeberleri varmı?) Ölkede seferde olan Ingiltere kralı ve onun xanımı ile danışıqlar aparır. Bu danışıqların seviyyesine, elmine ve reftarına heyran qalan kral Şahbanuya öz eliyle «Müqeddes Georgi Ordeni» teqdim edir. Ağabeyim Ağa ingilislerin qürur ve şeref hedefi olan bu nişanı almış yegane türk qadınıdır. Osmanlı imperatorluğunda olduğu kimi, Qacar dövletinde ve sarayında da ermeni milleti «milleti sadiqe» sayılırdı. Mövqeleri o qeder yetkili, etibarlılıqlarına eminlik o qeder yüksek idi ki, hetta Feteli şahın xezinedarı bele ermeni idi. Ingilis ve rus keşfiyyatları ise bu ermeniler vasitesile sarayların iç proseslerini diqqetle izleye bilir ve zaman-zaman onların mövqelerini möhkemlendirmek üçün bezi işler görürdüler. Hele de dünyanın bir çox böyük qetllerinin töreme yuvası olan Kremlde artıq Abbas Mirzenin apardığı azadlıq savaşının arxasında kimin olduğunu bilirdiler ve eks cizgiler çekirdiler. Bu, eslinde Ağabeyim Ağanın Qarabağ savaşı idi. Azerbaycanın üreyi olan Qarabağın rusun qanlı caynağından qoparılması mücadilesi idi. Ağabeyim Ağanın qurban ömrünün menası idi. Xanqızı, Şahbanu bu savaşdan geri çekilmeyecekdi. Feteli şah her zamankı kimi, yene onun hörmeti xatirine bütün xezineni orduya verecekdi. Qazi Abbas Mirze öz müezzem qoşunu ile işğalın qarşısında duracaqdı. Rus qoşunu növbeti defe Qafqazdan geri çekilecekdi. Kreml rus keşfiyyatına xidmet eden yüksek mensebli saray ermenilerinin icraçılığı ile Ağabeyim Ağaya sui-qesd hazırlayır. Şahın birinci xanımı, dövlet idareetmesinde ve xarici siyasetin yöneldilmesinde söz sahibi olan Ağabeyim Ağa 49 yaşında, Qacar sarayında ermenilerin elile zeherlenib öldürülür. Bu bedbext hadiseden sonra Abbas Mirzenin atası ile münasibetleri keskinleşir. Xezineden gelen vesait azalır. 27 illik müharibeye davam getiren serkerde bu sarsıntıya davam getire bilmir. Ağır xesteliye tutulur ve bir müddet sonra vefat edir. Şecere söhbetlerimizde danışılır ki, Feteli şah tez-tez elinde bir dene gül Ağabeyim Ağanın mezarını ziyaret edermiş. Orada tekbaşına qalar ve uzunmüddet fikre gedermiş. Men Feteli şahın bu sui-qesdin töreme sebeblerini, nedenini, niyesini nece araşdırdığı barede sarayda geden her hansı tehqiqat ve yaxud ceza tedbiri haqda bilmirem. Bildiyim bir nesne var ki, Ağabeyim Ağanın vaxtsız vefatına göre heç kim şah sarayından izahat istemedi, heç kim meseleye aydınlıq getirilmesine tekid etmedi. Ahu gözlerde donmuş son damlanın hesabı sorulmadı. Çünki Şahbanunun böyük xanedanı, xan evi, xanzadeleri, elinin bey igidleri, qoçaqları, ocaqları-arxası, söykenci mehv edilmişdi. Bu qetlin hesabını soracaq kişi qalmamışdı. Qalanlarda da güc qalmamışdı. Ağabeyim Ağanın qanı yerde qaldı. Ağabeyim Ağa… Xanım Ana… Ey Böyüklerimizin Anası… Şehid Qadın… Senin Qarabağ savaşın bitmeyecek. Taa Qarabağ azad, Azerbaycan bütöv olana kimi. Senin qanının bedeli Qarabağdadı. Biz bu bedeli senin qatilinden alacağıq. O qutlu günün mücadilesinde ruhun bizimle olsun, Ey Böyüklerimizin Anası! Mehriban Vezir
Xan Qızı, Şah Banusu - eslinde Şehid Ana
Xan Qızı, Şah Banusu – eslinde Şehid Ana
Ağabeyim Ağa böyük dövlet adamı sayılan qadınlarımızdan biridir. O, Qarabağ xanı Ibrahim xanın qızı, Qacar türk dövletinin ikinci hakimi Feteli şahın xanımıdır. Ağabeyim Ağa tek-tek xanımlardandır ki, ona kişilerin kölgesinde deyil, tarixde öz adı ile qalmaq nesib olmuşdur. Heyatda da öz tövrü ve öz töresi ile yaşayan bu xanımın qarşımda duran şekline baxıram. Görünür bu, rejim işinden alınmış bir fotodur. Xan qızı, Şah Banusu melek kimi gözeldir. Kamalı üzünde yazılıb. Dünya dolu ahu gözlerinde bir damla göz yaşı donub. O damcıda sirler yatır. Bir de üstü açılmamış bir qetil… Şövket debdebe ve eyyaş adlana bilecek qeder qadın aşiqi olan Feteli şahın sarayı Avropa ressamlarının lövber saldığı mekan idi. Portretlerin çoxluğundan belli edir ki, şahın özü poz verib resm çekdirmeyi severmiş. Bir hökmdarı ve dövletçilik remzlerimizden biri olmasına baxmayaraq men Feteli şahı şexsiyyet olaraq sevmirem ve onun hakimiyyeti dövründen yüz il sonra türk merkezli dövletin fars merkezli dövlete qapdırılmasını onun idareetmesinin neticesi kimi görürem. Çox qeribedir ki, her gün yediyi çöreyi – bu gün dünen yediyinden artıq yemesin deye – qızıl kimi tereziye qoyub çeken sert, boz, xesis, hetta ecaib meişetle keçinen, amma dövlet ve ordu quruculuğunda fövqelade usta olan Ağa Mehemmed şah Qacardan ferqli olaraq, onun sevimli qardaşoğlusu Feteli şah Qacar eyş-işret düşkünü ve israfçılığı günah heddinde olan bir hökmdar idi. Lakin bütün insanların, hetta en naqis görünen insanların bele, çox ince ve hessas yönleri var. Mehz Feteli şahın Ağabeyim Ağaya olan ehmal ve ağayana davranışı araşdırılması mühüm olan bir meseledir. Bu, hem de zorakılıqdan uzaq olan türk insanının mahiyyeti ve meneviyyatıdır. Bu münasibet de, bu münasibetin bir terefi sayılan Feteli şah da ister-istemez ehtiram doğurur. Ağabeyim Ağanın Feteli şaha ere verilmesinin tarixi sebebleri vardı. Ağa Mehemmed şah Qacar Şuşada Cavanşirler xanedanında öldürüldükden sonra hakimiyyete gelmiş qardaşı oğlu qan-qan deyir, Qarabağ xanlıq dövletile emisinin qetlinin hesabını çekmek isteyirdi. Ibrahim xan ise yenice müharibeden çıxmış dövletini qorumaq ve özüne gelib güclenmek üçün qonşularla yaxşı dolanmaq isteyirdi. Bundan ötrü ise qurban lazım idi. Bir Qarabağ qurbanı. Yaşlı qohumlarımdan biri danışırdı ki, Şuşada, o bextever günlerde Ağabeyim Ağanın toyu imiş. And içirler ki, hele yer üzü bele kehkeşan görmeyibmiş. Ne çalan, ne oxuyan, ne oynayan, ne yemek, ne içmek, ne büsat… Birden gelinin böyük bibilerinden biri qayıdır ki, Ağabeyim Ağa, qadan alım, sen de bir ağız oxu, qürbet ele gedirsen, ay bala, ya qismet, bir de bu qarı mamanı görersenmi, qoy bir defe de o şirin sesini eşidim üreyim açılsın. Her kes bilirdi ki, xan qızının sesine ses çatmaz. Yer-yerden tekid edirler ki, gelin oxusun… Gelin oxusun… o da qohum-eqrabanı, qonağı qırmayıb bir segah başlayır. Başlayır ne başlayır… Deyir Ağabeyim Ağa ele bir nale çekir ki, meclisin növrağı dönür. Her kes göz yaşını gözlerden gizlemek üçün üzünü yana çevirir. Bir anın içinde deyib-gülen, çalıb çağıran qız-gelin qeme, eleme düşür. Acı bir nale çeken Xan qızı son hıçqırığını vurub susur. Araya sükut çökür. Ele bir sükut ki, az qala havanın heniri duyulur. Bayaqdan beri bir ağız oxuması üçün onu dile tutan yaşlı bibi peşiman-peşiman geline baxıb deyir: – Qızım, bu gün senin toyundu, adam toyunda bele oxumaz. Ağabeyim Ağa temkinli bir hüzünle ve heç kese baxmadan pıçaldayır: – Bu gün menim yasımdır. Hemin pıçıltını bütün meclis eşidir. Seheri gün külli-Qarabağ növrağı pozulmuş o meclisden danışır. O sözün sorağı düz Tehrana gedib çıxır. Ağabeyim Ağa Qarabağ uğrunda qurban getdi. Hem camalda, hem kamalda birce dene olan xan qızı bu qurban ömrü nece yaşadı? Görek nece yaşadı. Elbette, burada biz bu dastanı başlatmaq fikrinde deyilik. Onun bir ayrı zamanı var. Indi ise Ağabeyim Ağanın heyatından sadece bir neçe meqamı danışmaq isterdik. Xan qızı Tehrana veziri, vekili, xidmetçisi, eyan -eşrefi ile köçmüşdü. Özü ile birlikde «iki yüzden artıq naib, nöker ve qulluqçu, saxlov getirmişdi. Bunlar hamısı Qarabağın igid ve adlı adamlarından idi. Içlerinde Qarabağ eyanlarından Melik bey adında şücaetli ve tedbirli bir bey var idi ki, bu bey Ağabeyim Ağanın veziri ve müşaviri meqamında idi. Melik bey xanım haqqındakı lazımeyi-ehtirama en artıq müqeyyed idi ve buna diqqet edirdi ki, xanın baresinde heç bir kes terefinden cüzi bir xilafi edeb herekete yol verilmesin». Lakin şahın böyük ailesi, eyni zamanda yuzden çox arvadı olan Qacar sarayında bu on altı yaşlı qarabağlı qızının az zamanda şahbanu-birinci xanım statusunu qazanması artıq onun şexsi keyfiyyetlerine bağlı idi. Bu keyfiyyetler hem elminden, hem de şexsiyyetinden gelirdi. Ağabeyim Ağa ana dili olan türkcesi ile yanaşı ereb, fars, fransızca danışır, yazıb-oxuyurdu. Edebiyyat, tarix, felsefe, siyaset elmlerinde yüksek tehsili vardı. Yeni Qarabağın en qedim ailelerinden gelen söhbetlerin birinde deyilir ki, hele Şuşanı terk etmemiş Qacar sarayının bütün ehvalatını, cikini-bikini öyrenib bilen ve buna uyğun öz davranışlarını müeyyen eden Xan qızının Tehranda toyu çalınırmış. Toyun en bexteveri ise şah anası imiş. Gelinin bir terefinin Qacarlarla bağlı olması, yeni Ağabeyim Ağanın anasının Gence ziyadoğlularının qızı, ziyadoğluların da Qacarlardan olması Feteli şahın anasını çox memnun etmişdi. Çünki neslin en müdrik ağbirçeyi olan Ağa Mehemmed şahın anasının bir gizli tövsiyesi varmış. Qadın son nefesinedek övladlarına tapşırıbmış ki, veliehd teyin edende yalnız qacar qızlarından doğulan şahzadeleri teyin edin. Hetta ola biler ki, başqa qadınlardan doğulmuş oğullarımız elmde ve gücde onlardan üstün görünsün, bu zahiri elametlere çox da aldanmayın, qacar hakimiyyetini yalnız qacar qızının südünü emmiş hökmdar qoruya biler, sülaleye ve hakimiyyete en vefalı yalnız onlar ola biler. Aqil qadın südün gücünü bilirmiş. Deyirler, şah anası bu izdivacdan çox memnun imiş ve şadyanalığının hüdudu yox imiş ki, Ağabeyim Ağa ona öz esabelerinden birini minnetçi gönderir ki, bes, filan donunu mene versin. Bu, şah anasının şahın reyaset meclislerine, idareetmede qadının-ananın iştirakçılığı zeruret olan qerarverme toplantılarına geydiyi don imiş. Şah anasının qelbi bu qeribe ricadan bir an kölgelense de, üzde bir tük qeder de sezdirmeden eziz gelininin isteyini bir an önce yerine yetirir, donu hemen gönderir. Salnameçiler yazırlar ki, Feteli şah zifaf gecesi Xan qızının odasına girdi, cemi on beş deqiqe sonra oradan deli kimi çıxdı, birce kelme söz dedi, «Ibrahim Xanın qızı meni ilan kimi çaldı» ve qezeble öz otağına doğru yürüdü. Deyirler, Ağabeyim Ağa Şahı anasının resmi libasında qarşılayıb. Ağabeyim Ağanı, öz nikahlı arvadını, sülalenin gelini olacaq bu dünya gözeli xan qızını ilk defe anasının donunda gören Şahın gözleri kellesine çıxır. Neler olduğunu bir an anlaya bilmir. Deyirler, Ağabeyim Ağa o gece Şah anasının libasında, gözlerinde donmuş o birce damla göz yaşı ve çox sakit tövrü ile Feteli Şah Qacardan bezi ricalar etmişdir. Yüz il önce yaşamış araşdırmaçı Mirabbas Mirbağırzade yazır: «Ağabeyim Ağa Qacar sarayında Ağabacı adlanırdı. Ağabacı Xanım olduqca leyaqetli, vüqarlı ve ezemetli xanım idi. Oxumuşdu, aqile, kamile ve edibe idi. Revayete göre, Feteli şaha Ağabeyim Ağanın vesli müyesser olmamışdır. Ömrünün axırına qeder o bakire qalmışdır. Feteli şah hedsiz heremlerinin sıra növbelerini keçirdikden sonra Ağabeyim Ağanın yanına geldiyi gecelerde veqtleri ve geceleri ancaq Ağabeyim Ağanın xas danışıqları ile ve melahetli sözlerile keçmişdi. Daha başqa hal ve hereket olmamışdı. Sübh veqti şah çıxıb yanından gedenden sonra Ağabacı Xanım bir türkü beyti yazıb şaha göndermişdi: Efsus ki, yarım gece geldi, gece qaldı, gece getdi. Heç bilmedim ömrüm nece geldi, nece qaldı, nece getdi. ... Feteli Şah Ağabeyim Ağanın eqlü kemalını çox beyenmişdi. Onunla qohum olduğuna her zaman memnun olduğunu söylermiş». Qarabağ saray tarixinin ustad bilicisi olan Yusif Vezire göre, Ağabeyim Ağanın ilk ve son eşqi emisi Mehralı beyin oğlu, fövqelade yaraşıq ve cüret sahibi olan, ala gözlü, şah qametli, Eli qüvvetli Memmed bey olmuşdur. Mehz bu beytin Feteli şaha deyil, Memmed beye hesr olunduğunu bir zamanlar biz de yazmışıq. Elbette, düzünü Allah bilir. Bir de yazını yazan. Feteli Şah Ağabeyim Ağaya ve reiyyetine böyük varidat ve «ömri-meaş» ayırmışdı. Şahbanu cah-celal içinde, Qumda yaşayır ve yazırdı: «Ömür sürmeli dövrandı, sesin gelsin barı, bülbül». Başqa cür deye bilmirdi, çünki öz toyunda dediyi o birce kelmenin yarası hele sağalmamışdı. Özünün yox, vetenin qezebe gelmesinden qorxurdu. Ağabeyim Ağanın qelbi Qarabağda qalmışdı. Sözü de, havası da özünün olan şikeste harayı Qarabağı çağırırdı: «…Tehran cennete dönse, yaddan çıxmaz Qarabağ» deyib haray çekirdi. Xeber de xeberin dalınca qara gelirdi. Memmed beyi Şirvanda dara çekmişdiler. Atası Ibrahim xanı altı aylıq körpesine kimi bütün ailesi ve eshabelerile birlikde ruslar pusqu qurub Xan bağında qefil gülle baran etmişdiler. Bir anın içinde xanedanın 50 neferden çox adamı, uşaqlı-böyüklü, hırsız rusun güllesine gelmiş, qetle yetirilmişdi. Her zaman olduğu kimi, o zaman da ruslar Azerbaycan xanlıq dövletlerine qenim kesilmişdiler. Ne meneviyyat, ne müharibe kurallarından anlayışı olan, ne müqavilesine, ne vedine ehtiram medeniyyeti olan bu sarı köpek sürüsü qabağına çıxanı amansızcasına mehv edir ve süretle irelileyirdi. Qacarın igid oğlu Abbas Mirze rus işğalçılarına qarşı ağır ve sonsuz görünen müharibeni davam etdirirdi. Feteli şah ve bütün eyanlar veliehdin bu inadından bezmiş, xezine tükenmişdi. Bir yandan şahın saysız-hesabsız arvad-uşağı, onların Avropadan getirilmiş dayeleri, xidmetçileri, hekimleri, müellimleri, ber-bezekli geyimleri, keçimleri, meclisleri, düyünleri, cehizleri, o biri yandan müharibeye xerclenen hüdudsuz mesrefler… Feteli şah artıq qelebeye inanmırdı. Abbas Mirze ise rusu Qafqazdan qovacağına emin idi. Çar ordusunun generalları ise öz imperatorlarına bu müharibeden qelebe gözlememesini, başqa tedbirlere de el atmasını tövsiye edirdiler. Atasından ordu xerclerinin artırılmasını teleb eden Abbas Mirze bütün danışıqlarını Ağabeyim Ağa ile aparırdı. Feteli Şah Şahbanuya «yox» deye bilmirdi ve her kes emin idi ki, xezinenin son qepiyini de istese, şah ona verecek. Mehz o istese verecek. Eyni zamanda, dövletin xarici işlerile yaxından ilgilenmek hüququ olan Ağabeyim Ağa rus qoşunlarını dayandırmaq meqsedile Rusiya ile müharibe veziyyetinde olan Fransa imperatoru Bonapart Napoleona bu gün Azerbaycan diplomatiya tarixi üçün fövqelade abideler sayılacaq mektublar gönderir ve onun cavablarını alır (göresen, ölkemizin xarici işler idaresi ve onun başında duranların dövletçilik ve diplomatiya tariximizdeki bu kimi öyünc olaylarından xeberleri varmı?) Ölkede seferde olan Ingiltere kralı ve onun xanımı ile danışıqlar aparır. Bu danışıqların seviyyesine, elmine ve reftarına heyran qalan kral Şahbanuya öz eliyle «Müqeddes Georgi Ordeni» teqdim edir. Ağabeyim Ağa ingilislerin qürur ve şeref hedefi olan bu nişanı almış yegane türk qadınıdır. Osmanlı imperatorluğunda olduğu kimi, Qacar dövletinde ve sarayında da ermeni milleti «milleti sadiqe» sayılırdı. Mövqeleri o qeder yetkili, etibarlılıqlarına eminlik o qeder yüksek idi ki, hetta Feteli şahın xezinedarı bele ermeni idi. Ingilis ve rus keşfiyyatları ise bu ermeniler vasitesile sarayların iç proseslerini diqqetle izleye bilir ve zaman-zaman onların mövqelerini möhkemlendirmek üçün bezi işler görürdüler. Hele de dünyanın bir çox böyük qetllerinin töreme yuvası olan Kremlde artıq Abbas Mirzenin apardığı azadlıq savaşının arxasında kimin olduğunu bilirdiler ve eks cizgiler çekirdiler. Bu, eslinde Ağabeyim Ağanın Qarabağ savaşı idi. Azerbaycanın üreyi olan Qarabağın rusun qanlı caynağından qoparılması mücadilesi idi. Ağabeyim Ağanın qurban ömrünün menası idi. Xanqızı, Şahbanu bu savaşdan geri çekilmeyecekdi. Feteli şah her zamankı kimi, yene onun hörmeti xatirine bütün xezineni orduya verecekdi. Qazi Abbas Mirze öz müezzem qoşunu ile işğalın qarşısında duracaqdı. Rus qoşunu növbeti defe Qafqazdan geri çekilecekdi. Kreml rus keşfiyyatına xidmet eden yüksek mensebli saray ermenilerinin icraçılığı ile Ağabeyim Ağaya sui-qesd hazırlayır. Şahın birinci xanımı, dövlet idareetmesinde ve xarici siyasetin yöneldilmesinde söz sahibi olan Ağabeyim Ağa 49 yaşında, Qacar sarayında ermenilerin elile zeherlenib öldürülür. Bu bedbext hadiseden sonra Abbas Mirzenin atası ile münasibetleri keskinleşir. Xezineden gelen vesait azalır. 27 illik müharibeye davam getiren serkerde bu sarsıntıya davam getire bilmir. Ağır xesteliye tutulur ve bir müddet sonra vefat edir. Şecere söhbetlerimizde danışılır ki, Feteli şah tez-tez elinde bir dene gül Ağabeyim Ağanın mezarını ziyaret edermiş. Orada tekbaşına qalar ve uzunmüddet fikre gedermiş. Men Feteli şahın bu sui-qesdin töreme sebeblerini, nedenini, niyesini nece araşdırdığı barede sarayda geden her hansı tehqiqat ve yaxud ceza tedbiri haqda bilmirem. Bildiyim bir nesne var ki, Ağabeyim Ağanın vaxtsız vefatına göre heç kim şah sarayından izahat istemedi, heç kim meseleye aydınlıq getirilmesine tekid etmedi. Ahu gözlerde donmuş son damlanın hesabı sorulmadı. Çünki Şahbanunun böyük xanedanı, xan evi, xanzadeleri, elinin bey igidleri, qoçaqları, ocaqları-arxası, söykenci mehv edilmişdi. Bu qetlin hesabını soracaq kişi qalmamışdı. Qalanlarda da güc qalmamışdı. Ağabeyim Ağanın qanı yerde qaldı. Ağabeyim Ağa… Xanım Ana… Ey Böyüklerimizin Anası… Şehid Qadın… Senin Qarabağ savaşın bitmeyecek. Taa Qarabağ azad, Azerbaycan bütöv olana kimi. Senin qanının bedeli Qarabağdadı. Biz bu bedeli senin qatilinden alacağıq. O qutlu günün mücadilesinde ruhun bizimle olsun, Ey Böyüklerimizin Anası! Mehriban Vezir
Azərbaycan ictimai-siyasi fikrinin inkişafında M.Ə.Rəsulzadənin rolu
Azərbaycan ictimai-siyasi fikrinin inkişafında M.Ə.Rəsulzadənin rolu
(M.Ə.Rəsulzadənin doğum gününə həsr olunur).
Suverenlik şüurdan başlayır və sonradan siyasətə və məişətə keçir. Onun süqutu isə şüurun süqutu ilə başlayır və sona çatır. Gerçəkdən fikir və düşüncə azadlığı olmadan tərəqqi mümkün deyil. Bu bir faktdır ki, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yaranması, milli qurtuluşun konsepsiyası, azadlıq və müstəqilliyin fəlsəfi, ideoloji və siyasi əsasları Əli bəy Hüseynzadənin, Əhməd bəy Ağayevin, Ə.Topçubaşovun, F.Xoyskinin, M.Ə.Rəsulzadənin fəaliyyətləri nəticəsində yarandı və inkişaf etdirildi. Sözün həqiqi mənasında milli şüurun inkişafında və milli ideologiyanın yaranmasında yuxarıda adları çəkilən şəxslərlə yanaşı M.Ə.Sabirin, S.Ə.Şirvaninin, M.F.Axundovun, M.S.Ordubadinin, H.B.Zərdabinin misilsiz xidmətləri olmuşdur. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, milli kimliyimizin formalaşmasında və inkişafında milli ruhlu, demokratik dəyərlərə sahib ziyalılarla yanaşı daima demokratik dəyərləri təbliğ edən, ideologiyanın yayılmasına təsir edən amillərdən biri də dövrü mətbuat olub. “Əkinçi”, “Həyat” qəzetləri, “Molla Nəsrəddin”, “Füyuzat” jurnalları milli düşüncəli ziyalıları, siyasi xadimləri öz ətrafına toplamışdı. Bu nəşrlər o dövrün siyasi həyatında mədəni izlər buraxıb. Çox təəssüflər olsun ki, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti haqqında danışılarkən 1905-1918-ci illər və bu illərdə ayrı-ayrı şəxslərin siyasi-ideoloji fəaliyyətləri haqqında heç nə danışılmır və yaxud üzərindən sükutla keçilir. Hesab edirik ki, istiqlal hərəkatımızın bu mərhələsi olmasaydı xalq cümhuriyyətinin yaranması bəlkə də xəyal olaraq qalacaqdı. Beləliklə, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranması 1905-1918-ci illərdə gedən mübarizənin məntiqi nəticəsi idi. Millətin milli azadlıq uğrunda mübarizəyə qalxmasında, milli şüurunun oyanmasında və xalq cümhuriyyətinin yaranmasında böyük xidmətləri olmuş şəxslərdən biri də Məhəmməd Əmin Rəsulzadədir. M.Ə.Rəsulzadə istiqlal hərəkatımızın banilərindən biri olmaqla yanaşı, türk dünyasında və eləcə də islam aləmində ilk respublika üsul-idarəsinin yaradıcılarındandır. Rəsulzadə 1884-cü il yanvar ayının 31-də Novxanıda anadan olub. Atası Axund Molla Ələsgər din xadimi olub. İlk təhsilini S.M.Qənizadənin “Rus-müsəlman” məktəbində alıb, sonra isə Bakı texniki məktəbində təhsilini davam etdirib. 17 yaşında 1902-ci ildə Müsəlman Gənclər Təşkilatını yaradıb. 1904-cü ildə yaradılan Müsəlman Sosial Demokrat “Hümmət” təşkilatının yaradıcılarından biri olur. Hələ gənc ikən Rəsulzadə Əlibəy Hüseynzadənin nəşr etdiyi “Füyuzat” jurnalında, Əhməd bəy Ağayevin “İrşad” və “Tərəqqi” qəzetlərində məqalə və şerlər dərc etdirirdi. İlk əvvəl düşüncə etibarilə sosial-demokratlara yaxın olan M.Ə.Rəsulzadə onların yalnız sinfi ziddiyyətləri aradan qaldırmaq uğrunda mübarizə ideyasını önə çəkdiklərilə razılaşmayaraq sosial-demokratlardan uzaqlaşdı. Bundan sonra o, rus müstəmləkəsinə və imperiya üsul-idarəsinə qarşı çıxıb milli istiqlal hərəkatına başladı. 1908-ci ildə “Qaranlıqda işıqlar” pyesini yazmaqla milli oyanış və istiqlal hərəkatını təbliğ etməyə başladı. 1908-1911-ci illərdə İranda mühacir həyatını yaşayan Rəsulzadənin S.H.Tağızadə və H.Həvvabla İran Demokrat Partiyasının yaranmasında böyük xidmətləri olmuşdur. Rəsulzadə partiyanın proqram sənədinin və ideologiyasının hazırlanmasına şəxsən özü rəhbərlik etmişdir. O, İranda siyasi fəaliyyətlə yanaşı jurnalistliklə də məşğul olur və o dövr üçün novator sayılan “Yeni İran” jurnalının əsasını qoyur. Çar Rusiyasında baş verən siyasi hadisələr İrana da öz təsirini göstərir və beləliklə, Rəsulzadə İstanbula mühacirət etməyə məcbur olur. O, İstanbulda ziyalılarla tanış olur və Ə.Hüseynzadənin rəhbərlik etdiyi “Türk Ocağı” dərnəyinə daxil olur. İstanbulda islam mütəfəkkiri və filosofu Cəmaləddin Əfqanın “Milli birlik fəlsəfəsini” fars dilindən türkcəyə tərcümə edir. İstər İranda keçirdiyi mühacir həyatı, istərsə də İstanbulda olduğu zaman onun siyasi baxışlarında və dünyagörüşündə müəyyən təbəddülatlar baş verir. Sözsüz ki, onun siyasi baxışlarında və dünyagörüşündə baş verən bu dəyişikliklərdə Ziya Göyalpın əsərlərinin az təsiri olmamışdır. 1913-cü ildə rus çarı II Nikolayın Romanovlar sülaləsinin hakimiyyətə gəlişinin 300 illiyi münasibətilə verdiyi əfv fərmanından sonra siyasi baxışlarına görə mühacir həyatı yaşamağa məcbur olmuş şəxslər vətənə döndülər. M.Ə.Rəsulzadə 1913-cü ildə Bakıya qayıtdı. “İqbal” və “Açıq söz” qəzetlərinin redaktoru olan Rəsulzadə 1917-ci ildə “Müsavat”ın birinci qurultayında partiyanın sədri seçilir. M.Ə.Rəsulzadənin 1918-1920-ci illərə qədərki siyasi fəaliyyətinə diqqət yetirdikdə görürük ki, onun hələ 1903-1917-ci illərdə – gənc yaşlarında olarkən milli ruhun oyanmasına və çar zülmünə qarşı mübarizədə misilsiz xidmətləri olub. Rəsulzadə həm də bir ideoloq, natiq və publisist kimi diqqəti daha çox çəkir. O, Əlibəy Hüseynzadə tərəfindən irəli sürülmüş və Z.Göyalp tərəfindən bir sistem halına salınmış “türkləşmək, müasirləşmək, islamlaşmaq” şüarının təbliğ olunmasında böyük işlər görmüşdür. Rəsulzadə bu ideyaları “Təkamül”, “Açıq söz” qəzetlərində yaymaqla yanaşı millətçilik ideyasını “Müsavat” partiyasının 1917-ci ildə keçirilən konqresində təşkilatın proqram sənədinə salmağa müvəffəq oldu. Rəsulzadə deyirdi ki, sadəcə olaraq din birliyi, müasir mənada bir millət təşkil edə bilməz; milləti müştərək əlamət kimi başlıcası dil, adət və ədəbiyyat formalaşdırır. Rəsulzadə bu baxımdan bütün türkləri vahid millət adlandırırdı. M.Ə.Rəsulzadə “türkləşmək, müasirləşmək, islamlaşmaq” ülküsünü sonradan qurmuş olduğu Demokratik Cümhuriyyətin əsas təməl prinsipinə çevirmişdi. O, millətlərin, qövmlərin və siniflərin tam azad, bərabər olmasını vacib sayır, hər cür zülm və təcavüzdən qorunması prinsipini müdafiə edirdi. Hələ gənc yaşlarında ifadə etdiyi və sonradan milli məfkurə halına gətirdiyi “insanlara hürriyyət, millətlərə istiqlal!” şüarına ömrünün sonuna qədər sadiq qaldı və bu fikrin həyata keçməsi uğrunda mübarizə apardı. Bakıya qayıtmasına baxmayaraq, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə İranda gedən siyasi prosesləri və istiqlal hərəkatını da diqqətlə izləyirdi və onlara sona qədər mübarizə aparmağı arzulayırdı. Ədib 1906-cı ildə “İrşad”da dərc etdirdiyi “İranda hürriyyət” silsilə yazılarında qeyd edirdi: “Ey qəflət yuxusu ilə məşhur olan qardaşlar, axır ki, ayıldınız! Şübhələriniz xeyir olsun! Ey iranlı qardaşlarımız!.. Sizin məqsədə yetmənizdə hər kəs şəkk edirsə, etsin. Mən özlüyümdə şəkk etmirəm”. Rəsulzadə məqalənin sonunda iranlı qardaşını mübarizəyə səsləyərək deyirdi: “Yaşasın İranda hürriyyət! Yaşasın İranda qanuni-əsası!” Rəsulzadənin İranda gedən ictimai-siyasi proseslərə verdiyi qiymət onu bir inqilabçı, natiq kimi xarakterizə etməyə əsas verir. O, iranlı qardaşlarının mübarizəni sona qədər davam etdirmələrini ürəkdən istəyir və onlara xitabən deyirdi: “Haydı iranlı qardaşlar, yeriyiniz, yeriyiniz də heç bir şeydən vahimə etməyiniz. Allah camaatladır. Bərəkət də camaatdadır. Camaat elə bir qüvvədir ki, heç bir maneə və işğalın qabağında dayanmayıb, tutduğu yol ilə gedəcək, gedibsə də mənzilə yetişəcəkdir. Ey iranlı qardaşlar, meydani – mübarizəyə qədəm qoydunuz, cəhd ilə əql müqabilə etdi. Bir az da cürət ediniz” (“İrşad N 145. 1906). Gənc inqilabçı M.Ə.Rəsulzadə insanların hürriyyət və azadlıq əldə etməsində mətbuatın və söz azadlığının rolunu əvəzedilməz sayır və hələ gənc ikən öz fikirlərini belə ifadə edirdi: “Madam ki, mətbuat hökumət amirlərinin təhmi – təftiş və nəzarətindədir, madam ki, qələm azad deyil, xanlar, vəzirlər, hər nə istəsələr edəcəklər”. Biz Rəsulzadəni Duma seçkiləri zamanı əhalini daha aktiv və mübariz olmağa çağırdığının da şahidi oluruq. O, haqlı olaraq bildirirdi ki, “rəisləri, ağaları dumaya seçmək lazım deyil. Onlar asılı və yaltaq insanlardır. Biz elə insanları Dumaya seçməliyik ki, onlar bizim mövqeyimizi müdafiə etmiş olsunlar və bizlərə hesabat vermiş olsunlar”. Rəsulzadə Çar Rusiyası əsarətində inildəyən millətlərin halına da acıyaraq yazırdı ki, Rus istibdadı özünə tabe olan millətləri bir-birilə vuruşdurub onlar arasında ziddiyyətlər yaradaraq düşmənçilik toxumu səpir. Bu işdə onlara millətlərin və qövmlərin bəzi satqın və namussuz “rəisləri” də kömək edirdi. M.Ə.Rəsulzadə bunun səbəbini belə izah edirdi: “Hökumət bu siyasətilə istəyir ki, həmin bu üsul ilə çomaq və qorxu idarəsinin üzərinə cəmaaət qəlbində olan nifrət və narazılığı yadlarından çıxarıb, məxluqu bir-birinə məşğul edərək özü asancasına tamam millətlərin üstündə sual və cavabsız hökm sürsün” (“Təkamül” N 1. 1906). Rəsulzadə görürdü ki, Rusiya əyalətlərinin hər yerində – məktəblərdə, divanxanalarda, məhkəmələrdə zorla rus dili tətbiq olunur. Bununla da millətləri ruslaşdırıb, Rusiyanı qeyri-məzhəblərdən paklaşdırsınlar. O, ilk əvvəl millətin mədəni oyanışını arzulayıb, bu istiqamətdə fəaliyyət göstərirdisə sonradan “Milli-məhəlli (torpaq) muxtariyyət” uğrunda mücadiləyə başlayır. Rəsulzadə 1914-1916-cı illərdə “Dirilik” jurnalında milliyyət məsələsinə toxunaraq türk toplumuna bu sahədə yeni istiqamətlər vermişdi. O bildirirdi ki, din birliyinə yox, dil və mədəniyyət birliyinə üstünlük verməliyik. Qeyd edirdi ki, fərdin deyil, millətin diriliyi uğrunda mübarizə aparmaq lazımdır. Rəsulzadə deyirdi ki, müasir inkişaf etmiş ölkələr bugünkü vəziyyətə çatmaqdan ötrü çoxlu sayda şəhidlər verib. Millətlər dirilə bilmələri üçün ölünü də qəbul edirlər. Millət ruhən və cismən qüvvətli olmalıdır. Rəsuzadə yazırdı ki, dirilik dünyanı sevməkdən, öz hüquq və namusunu qorumaqdan ibarətdir. 1917-ci ildə Rusiyada baş verən proseslər Rusiya ərazisində yaşayan türkləri də narahat etməyə başladı. 1917-ci ildə Bakıda və həmin ilin mayında Moskvada keçirilən Rusiya Müsəlmandarının Böyük Konqresində Azərbaycanın gələcək taleyi müzakirə ediləndə də məhəlli muxtariyyat tərəfdarları olan islamçılar və sosialistlər arasındakı mübarizədə böyük səs çoxluğu ilə Rəsulzadənin müdafiə etdiyi ideya qəbul olundu. (Davamı gələn sayımızda) Əli CƏFƏROV BAXCP-nin ideoloji məsələlər üzrə katibi (Xalq Cəbhəsi qəzeti)