ƏDALƏT TAHİRZADƏ: «AZƏRBAYCAN CÜMHURİYYƏTİ», ilk milli dövlətimizin rəsmi adı
Ədalət TAHİRZADƏ («Ulu Xudafərin» jurnalı, 12/2004, ¹1, ss.35-38). (525-ci qezet)
Xan Qızı, Şah Banusu - eslinde Şehid Ana
Ağabeyim Ağa böyük dövlet adamı sayılan qadınlarımızdan biridir. O, Qarabağ xanı Ibrahim xanın qızı, Qacar türk dövletinin ikinci hakimi Feteli şahın xanımıdır. Ağabeyim Ağa tek-tek xanımlardandır ki, ona kişilerin kölgesinde deyil, tarixde öz adı ile qalmaq nesib olmuşdur. Heyatda da öz tövrü ve öz töresi ile yaşayan bu xanımın qarşımda duran şekline baxıram. Görünür bu, rejim işinden alınmış bir fotodur. Xan qızı, Şah Banusu melek kimi gözeldir. Kamalı üzünde yazılıb. Dünya dolu ahu gözlerinde bir damla göz yaşı donub. O damcıda sirler yatır. Bir de üstü açılmamış bir qetil… Şövket debdebe ve eyyaş adlana bilecek qeder qadın aşiqi olan Feteli şahın sarayı Avropa ressamlarının lövber saldığı mekan idi. Portretlerin çoxluğundan belli edir ki, şahın özü poz verib resm çekdirmeyi severmiş. Bir hökmdarı ve dövletçilik remzlerimizden biri olmasına baxmayaraq men Feteli şahı şexsiyyet olaraq sevmirem ve onun hakimiyyeti dövründen yüz il sonra türk merkezli dövletin fars merkezli dövlete qapdırılmasını onun idareetmesinin neticesi kimi görürem. Çox qeribedir ki, her gün yediyi çöreyi – bu gün dünen yediyinden artıq yemesin deye – qızıl kimi tereziye qoyub çeken sert, boz, xesis, hetta ecaib meişetle keçinen, amma dövlet ve ordu quruculuğunda fövqelade usta olan Ağa Mehemmed şah Qacardan ferqli olaraq, onun sevimli qardaşoğlusu Feteli şah Qacar eyş-işret düşkünü ve israfçılığı günah heddinde olan bir hökmdar idi. Lakin bütün insanların, hetta en naqis görünen insanların bele, çox ince ve hessas yönleri var. Mehz Feteli şahın Ağabeyim Ağaya olan ehmal ve ağayana davranışı araşdırılması mühüm olan bir meseledir. Bu, hem de zorakılıqdan uzaq olan türk insanının mahiyyeti ve meneviyyatıdır. Bu münasibet de, bu münasibetin bir terefi sayılan Feteli şah da ister-istemez ehtiram doğurur. Ağabeyim Ağanın Feteli şaha ere verilmesinin tarixi sebebleri vardı. Ağa Mehemmed şah Qacar Şuşada Cavanşirler xanedanında öldürüldükden sonra hakimiyyete gelmiş qardaşı oğlu qan-qan deyir, Qarabağ xanlıq dövletile emisinin qetlinin hesabını çekmek isteyirdi. Ibrahim xan ise yenice müharibeden çıxmış dövletini qorumaq ve özüne gelib güclenmek üçün qonşularla yaxşı dolanmaq isteyirdi. Bundan ötrü ise qurban lazım idi. Bir Qarabağ qurbanı. Yaşlı qohumlarımdan biri danışırdı ki, Şuşada, o bextever günlerde Ağabeyim Ağanın toyu imiş. And içirler ki, hele yer üzü bele kehkeşan görmeyibmiş. Ne çalan, ne oxuyan, ne oynayan, ne yemek, ne içmek, ne büsat… Birden gelinin böyük bibilerinden biri qayıdır ki, Ağabeyim Ağa, qadan alım, sen de bir ağız oxu, qürbet ele gedirsen, ay bala, ya qismet, bir de bu qarı mamanı görersenmi, qoy bir defe de o şirin sesini eşidim üreyim açılsın. Her kes bilirdi ki, xan qızının sesine ses çatmaz. Yer-yerden tekid edirler ki, gelin oxusun… Gelin oxusun… o da qohum-eqrabanı, qonağı qırmayıb bir segah başlayır. Başlayır ne başlayır… Deyir Ağabeyim Ağa ele bir nale çekir ki, meclisin növrağı dönür. Her kes göz yaşını gözlerden gizlemek üçün üzünü yana çevirir. Bir anın içinde deyib-gülen, çalıb çağıran qız-gelin qeme, eleme düşür. Acı bir nale çeken Xan qızı son hıçqırığını vurub susur. Araya sükut çökür. Ele bir sükut ki, az qala havanın heniri duyulur. Bayaqdan beri bir ağız oxuması üçün onu dile tutan yaşlı bibi peşiman-peşiman geline baxıb deyir: – Qızım, bu gün senin toyundu, adam toyunda bele oxumaz. Ağabeyim Ağa temkinli bir hüzünle ve heç kese baxmadan pıçaldayır: – Bu gün menim yasımdır. Hemin pıçıltını bütün meclis eşidir. Seheri gün külli-Qarabağ növrağı pozulmuş o meclisden danışır. O sözün sorağı düz Tehrana gedib çıxır. Ağabeyim Ağa Qarabağ uğrunda qurban getdi. Hem camalda, hem kamalda birce dene olan xan qızı bu qurban ömrü nece yaşadı? Görek nece yaşadı. Elbette, burada biz bu dastanı başlatmaq fikrinde deyilik. Onun bir ayrı zamanı var. Indi ise Ağabeyim Ağanın heyatından sadece bir neçe meqamı danışmaq isterdik. Xan qızı Tehrana veziri, vekili, xidmetçisi, eyan -eşrefi ile köçmüşdü. Özü ile birlikde «iki yüzden artıq naib, nöker ve qulluqçu, saxlov getirmişdi. Bunlar hamısı Qarabağın igid ve adlı adamlarından idi. Içlerinde Qarabağ eyanlarından Melik bey adında şücaetli ve tedbirli bir bey var idi ki, bu bey Ağabeyim Ağanın veziri ve müşaviri meqamında idi. Melik bey xanım haqqındakı lazımeyi-ehtirama en artıq müqeyyed idi ve buna diqqet edirdi ki, xanın baresinde heç bir kes terefinden cüzi bir xilafi edeb herekete yol verilmesin». Lakin şahın böyük ailesi, eyni zamanda yuzden çox arvadı olan Qacar sarayında bu on altı yaşlı qarabağlı qızının az zamanda şahbanu-birinci xanım statusunu qazanması artıq onun şexsi keyfiyyetlerine bağlı idi. Bu keyfiyyetler hem elminden, hem de şexsiyyetinden gelirdi. Ağabeyim Ağa ana dili olan türkcesi ile yanaşı ereb, fars, fransızca danışır, yazıb-oxuyurdu. Edebiyyat, tarix, felsefe, siyaset elmlerinde yüksek tehsili vardı. Yeni Qarabağın en qedim ailelerinden gelen söhbetlerin birinde deyilir ki, hele Şuşanı terk etmemiş Qacar sarayının bütün ehvalatını, cikini-bikini öyrenib bilen ve buna uyğun öz davranışlarını müeyyen eden Xan qızının Tehranda toyu çalınırmış. Toyun en bexteveri ise şah anası imiş. Gelinin bir terefinin Qacarlarla bağlı olması, yeni Ağabeyim Ağanın anasının Gence ziyadoğlularının qızı, ziyadoğluların da Qacarlardan olması Feteli şahın anasını çox memnun etmişdi. Çünki neslin en müdrik ağbirçeyi olan Ağa Mehemmed şahın anasının bir gizli tövsiyesi varmış. Qadın son nefesinedek övladlarına tapşırıbmış ki, veliehd teyin edende yalnız qacar qızlarından doğulan şahzadeleri teyin edin. Hetta ola biler ki, başqa qadınlardan doğulmuş oğullarımız elmde ve gücde onlardan üstün görünsün, bu zahiri elametlere çox da aldanmayın, qacar hakimiyyetini yalnız qacar qızının südünü emmiş hökmdar qoruya biler, sülaleye ve hakimiyyete en vefalı yalnız onlar ola biler. Aqil qadın südün gücünü bilirmiş. Deyirler, şah anası bu izdivacdan çox memnun imiş ve şadyanalığının hüdudu yox imiş ki, Ağabeyim Ağa ona öz esabelerinden birini minnetçi gönderir ki, bes, filan donunu mene versin. Bu, şah anasının şahın reyaset meclislerine, idareetmede qadının-ananın iştirakçılığı zeruret olan qerarverme toplantılarına geydiyi don imiş. Şah anasının qelbi bu qeribe ricadan bir an kölgelense de, üzde bir tük qeder de sezdirmeden eziz gelininin isteyini bir an önce yerine yetirir, donu hemen gönderir. Salnameçiler yazırlar ki, Feteli şah zifaf gecesi Xan qızının odasına girdi, cemi on beş deqiqe sonra oradan deli kimi çıxdı, birce kelme söz dedi, «Ibrahim Xanın qızı meni ilan kimi çaldı» ve qezeble öz otağına doğru yürüdü. Deyirler, Ağabeyim Ağa Şahı anasının resmi libasında qarşılayıb. Ağabeyim Ağanı, öz nikahlı arvadını, sülalenin gelini olacaq bu dünya gözeli xan qızını ilk defe anasının donunda gören Şahın gözleri kellesine çıxır. Neler olduğunu bir an anlaya bilmir. Deyirler, Ağabeyim Ağa o gece Şah anasının libasında, gözlerinde donmuş o birce damla göz yaşı ve çox sakit tövrü ile Feteli Şah Qacardan bezi ricalar etmişdir. Yüz il önce yaşamış araşdırmaçı Mirabbas Mirbağırzade yazır: «Ağabeyim Ağa Qacar sarayında Ağabacı adlanırdı. Ağabacı Xanım olduqca leyaqetli, vüqarlı ve ezemetli xanım idi. Oxumuşdu, aqile, kamile ve edibe idi. Revayete göre, Feteli şaha Ağabeyim Ağanın vesli müyesser olmamışdır. Ömrünün axırına qeder o bakire qalmışdır. Feteli şah hedsiz heremlerinin sıra növbelerini keçirdikden sonra Ağabeyim Ağanın yanına geldiyi gecelerde veqtleri ve geceleri ancaq Ağabeyim Ağanın xas danışıqları ile ve melahetli sözlerile keçmişdi. Daha başqa hal ve hereket olmamışdı. Sübh veqti şah çıxıb yanından gedenden sonra Ağabacı Xanım bir türkü beyti yazıb şaha göndermişdi: Efsus ki, yarım gece geldi, gece qaldı, gece getdi. Heç bilmedim ömrüm nece geldi, nece qaldı, nece getdi. ... Feteli Şah Ağabeyim Ağanın eqlü kemalını çox beyenmişdi. Onunla qohum olduğuna her zaman memnun olduğunu söylermiş». Qarabağ saray tarixinin ustad bilicisi olan Yusif Vezire göre, Ağabeyim Ağanın ilk ve son eşqi emisi Mehralı beyin oğlu, fövqelade yaraşıq ve cüret sahibi olan, ala gözlü, şah qametli, Eli qüvvetli Memmed bey olmuşdur. Mehz bu beytin Feteli şaha deyil, Memmed beye hesr olunduğunu bir zamanlar biz de yazmışıq. Elbette, düzünü Allah bilir. Bir de yazını yazan. Feteli Şah Ağabeyim Ağaya ve reiyyetine böyük varidat ve «ömri-meaş» ayırmışdı. Şahbanu cah-celal içinde, Qumda yaşayır ve yazırdı: «Ömür sürmeli dövrandı, sesin gelsin barı, bülbül». Başqa cür deye bilmirdi, çünki öz toyunda dediyi o birce kelmenin yarası hele sağalmamışdı. Özünün yox, vetenin qezebe gelmesinden qorxurdu. Ağabeyim Ağanın qelbi Qarabağda qalmışdı. Sözü de, havası da özünün olan şikeste harayı Qarabağı çağırırdı: «…Tehran cennete dönse, yaddan çıxmaz Qarabağ» deyib haray çekirdi. Xeber de xeberin dalınca qara gelirdi. Memmed beyi Şirvanda dara çekmişdiler. Atası Ibrahim xanı altı aylıq körpesine kimi bütün ailesi ve eshabelerile birlikde ruslar pusqu qurub Xan bağında qefil gülle baran etmişdiler. Bir anın içinde xanedanın 50 neferden çox adamı, uşaqlı-böyüklü, hırsız rusun güllesine gelmiş, qetle yetirilmişdi. Her zaman olduğu kimi, o zaman da ruslar Azerbaycan xanlıq dövletlerine qenim kesilmişdiler. Ne meneviyyat, ne müharibe kurallarından anlayışı olan, ne müqavilesine, ne vedine ehtiram medeniyyeti olan bu sarı köpek sürüsü qabağına çıxanı amansızcasına mehv edir ve süretle irelileyirdi. Qacarın igid oğlu Abbas Mirze rus işğalçılarına qarşı ağır ve sonsuz görünen müharibeni davam etdirirdi. Feteli şah ve bütün eyanlar veliehdin bu inadından bezmiş, xezine tükenmişdi. Bir yandan şahın saysız-hesabsız arvad-uşağı, onların Avropadan getirilmiş dayeleri, xidmetçileri, hekimleri, müellimleri, ber-bezekli geyimleri, keçimleri, meclisleri, düyünleri, cehizleri, o biri yandan müharibeye xerclenen hüdudsuz mesrefler… Feteli şah artıq qelebeye inanmırdı. Abbas Mirze ise rusu Qafqazdan qovacağına emin idi. Çar ordusunun generalları ise öz imperatorlarına bu müharibeden qelebe gözlememesini, başqa tedbirlere de el atmasını tövsiye edirdiler. Atasından ordu xerclerinin artırılmasını teleb eden Abbas Mirze bütün danışıqlarını Ağabeyim Ağa ile aparırdı. Feteli Şah Şahbanuya «yox» deye bilmirdi ve her kes emin idi ki, xezinenin son qepiyini de istese, şah ona verecek. Mehz o istese verecek. Eyni zamanda, dövletin xarici işlerile yaxından ilgilenmek hüququ olan Ağabeyim Ağa rus qoşunlarını dayandırmaq meqsedile Rusiya ile müharibe veziyyetinde olan Fransa imperatoru Bonapart Napoleona bu gün Azerbaycan diplomatiya tarixi üçün fövqelade abideler sayılacaq mektublar gönderir ve onun cavablarını alır (göresen, ölkemizin xarici işler idaresi ve onun başında duranların dövletçilik ve diplomatiya tariximizdeki bu kimi öyünc olaylarından xeberleri varmı?) Ölkede seferde olan Ingiltere kralı ve onun xanımı ile danışıqlar aparır. Bu danışıqların seviyyesine, elmine ve reftarına heyran qalan kral Şahbanuya öz eliyle «Müqeddes Georgi Ordeni» teqdim edir. Ağabeyim Ağa ingilislerin qürur ve şeref hedefi olan bu nişanı almış yegane türk qadınıdır. Osmanlı imperatorluğunda olduğu kimi, Qacar dövletinde ve sarayında da ermeni milleti «milleti sadiqe» sayılırdı. Mövqeleri o qeder yetkili, etibarlılıqlarına eminlik o qeder yüksek idi ki, hetta Feteli şahın xezinedarı bele ermeni idi. Ingilis ve rus keşfiyyatları ise bu ermeniler vasitesile sarayların iç proseslerini diqqetle izleye bilir ve zaman-zaman onların mövqelerini möhkemlendirmek üçün bezi işler görürdüler. Hele de dünyanın bir çox böyük qetllerinin töreme yuvası olan Kremlde artıq Abbas Mirzenin apardığı azadlıq savaşının arxasında kimin olduğunu bilirdiler ve eks cizgiler çekirdiler. Bu, eslinde Ağabeyim Ağanın Qarabağ savaşı idi. Azerbaycanın üreyi olan Qarabağın rusun qanlı caynağından qoparılması mücadilesi idi. Ağabeyim Ağanın qurban ömrünün menası idi. Xanqızı, Şahbanu bu savaşdan geri çekilmeyecekdi. Feteli şah her zamankı kimi, yene onun hörmeti xatirine bütün xezineni orduya verecekdi. Qazi Abbas Mirze öz müezzem qoşunu ile işğalın qarşısında duracaqdı. Rus qoşunu növbeti defe Qafqazdan geri çekilecekdi. Kreml rus keşfiyyatına xidmet eden yüksek mensebli saray ermenilerinin icraçılığı ile Ağabeyim Ağaya sui-qesd hazırlayır. Şahın birinci xanımı, dövlet idareetmesinde ve xarici siyasetin yöneldilmesinde söz sahibi olan Ağabeyim Ağa 49 yaşında, Qacar sarayında ermenilerin elile zeherlenib öldürülür. Bu bedbext hadiseden sonra Abbas Mirzenin atası ile münasibetleri keskinleşir. Xezineden gelen vesait azalır. 27 illik müharibeye davam getiren serkerde bu sarsıntıya davam getire bilmir. Ağır xesteliye tutulur ve bir müddet sonra vefat edir. Şecere söhbetlerimizde danışılır ki, Feteli şah tez-tez elinde bir dene gül Ağabeyim Ağanın mezarını ziyaret edermiş. Orada tekbaşına qalar ve uzunmüddet fikre gedermiş. Men Feteli şahın bu sui-qesdin töreme sebeblerini, nedenini, niyesini nece araşdırdığı barede sarayda geden her hansı tehqiqat ve yaxud ceza tedbiri haqda bilmirem. Bildiyim bir nesne var ki, Ağabeyim Ağanın vaxtsız vefatına göre heç kim şah sarayından izahat istemedi, heç kim meseleye aydınlıq getirilmesine tekid etmedi. Ahu gözlerde donmuş son damlanın hesabı sorulmadı. Çünki Şahbanunun böyük xanedanı, xan evi, xanzadeleri, elinin bey igidleri, qoçaqları, ocaqları-arxası, söykenci mehv edilmişdi. Bu qetlin hesabını soracaq kişi qalmamışdı. Qalanlarda da güc qalmamışdı. Ağabeyim Ağanın qanı yerde qaldı. Ağabeyim Ağa… Xanım Ana… Ey Böyüklerimizin Anası… Şehid Qadın… Senin Qarabağ savaşın bitmeyecek. Taa Qarabağ azad, Azerbaycan bütöv olana kimi. Senin qanının bedeli Qarabağdadı. Biz bu bedeli senin qatilinden alacağıq. O qutlu günün mücadilesinde ruhun bizimle olsun, Ey Böyüklerimizin Anası! Mehriban Vezir
Xan Qızı, Şah Banusu - eslinde Şehid Ana
Xan Qızı, Şah Banusu – eslinde Şehid Ana
Ağabeyim Ağa böyük dövlet adamı sayılan qadınlarımızdan biridir. O, Qarabağ xanı Ibrahim xanın qızı, Qacar türk dövletinin ikinci hakimi Feteli şahın xanımıdır. Ağabeyim Ağa tek-tek xanımlardandır ki, ona kişilerin kölgesinde deyil, tarixde öz adı ile qalmaq nesib olmuşdur. Heyatda da öz tövrü ve öz töresi ile yaşayan bu xanımın qarşımda duran şekline baxıram. Görünür bu, rejim işinden alınmış bir fotodur. Xan qızı, Şah Banusu melek kimi gözeldir. Kamalı üzünde yazılıb. Dünya dolu ahu gözlerinde bir damla göz yaşı donub. O damcıda sirler yatır. Bir de üstü açılmamış bir qetil… Şövket debdebe ve eyyaş adlana bilecek qeder qadın aşiqi olan Feteli şahın sarayı Avropa ressamlarının lövber saldığı mekan idi. Portretlerin çoxluğundan belli edir ki, şahın özü poz verib resm çekdirmeyi severmiş. Bir hökmdarı ve dövletçilik remzlerimizden biri olmasına baxmayaraq men Feteli şahı şexsiyyet olaraq sevmirem ve onun hakimiyyeti dövründen yüz il sonra türk merkezli dövletin fars merkezli dövlete qapdırılmasını onun idareetmesinin neticesi kimi görürem. Çox qeribedir ki, her gün yediyi çöreyi – bu gün dünen yediyinden artıq yemesin deye – qızıl kimi tereziye qoyub çeken sert, boz, xesis, hetta ecaib meişetle keçinen, amma dövlet ve ordu quruculuğunda fövqelade usta olan Ağa Mehemmed şah Qacardan ferqli olaraq, onun sevimli qardaşoğlusu Feteli şah Qacar eyş-işret düşkünü ve israfçılığı günah heddinde olan bir hökmdar idi. Lakin bütün insanların, hetta en naqis görünen insanların bele, çox ince ve hessas yönleri var. Mehz Feteli şahın Ağabeyim Ağaya olan ehmal ve ağayana davranışı araşdırılması mühüm olan bir meseledir. Bu, hem de zorakılıqdan uzaq olan türk insanının mahiyyeti ve meneviyyatıdır. Bu münasibet de, bu münasibetin bir terefi sayılan Feteli şah da ister-istemez ehtiram doğurur. Ağabeyim Ağanın Feteli şaha ere verilmesinin tarixi sebebleri vardı. Ağa Mehemmed şah Qacar Şuşada Cavanşirler xanedanında öldürüldükden sonra hakimiyyete gelmiş qardaşı oğlu qan-qan deyir, Qarabağ xanlıq dövletile emisinin qetlinin hesabını çekmek isteyirdi. Ibrahim xan ise yenice müharibeden çıxmış dövletini qorumaq ve özüne gelib güclenmek üçün qonşularla yaxşı dolanmaq isteyirdi. Bundan ötrü ise qurban lazım idi. Bir Qarabağ qurbanı. Yaşlı qohumlarımdan biri danışırdı ki, Şuşada, o bextever günlerde Ağabeyim Ağanın toyu imiş. And içirler ki, hele yer üzü bele kehkeşan görmeyibmiş. Ne çalan, ne oxuyan, ne oynayan, ne yemek, ne içmek, ne büsat… Birden gelinin böyük bibilerinden biri qayıdır ki, Ağabeyim Ağa, qadan alım, sen de bir ağız oxu, qürbet ele gedirsen, ay bala, ya qismet, bir de bu qarı mamanı görersenmi, qoy bir defe de o şirin sesini eşidim üreyim açılsın. Her kes bilirdi ki, xan qızının sesine ses çatmaz. Yer-yerden tekid edirler ki, gelin oxusun… Gelin oxusun… o da qohum-eqrabanı, qonağı qırmayıb bir segah başlayır. Başlayır ne başlayır… Deyir Ağabeyim Ağa ele bir nale çekir ki, meclisin növrağı dönür. Her kes göz yaşını gözlerden gizlemek üçün üzünü yana çevirir. Bir anın içinde deyib-gülen, çalıb çağıran qız-gelin qeme, eleme düşür. Acı bir nale çeken Xan qızı son hıçqırığını vurub susur. Araya sükut çökür. Ele bir sükut ki, az qala havanın heniri duyulur. Bayaqdan beri bir ağız oxuması üçün onu dile tutan yaşlı bibi peşiman-peşiman geline baxıb deyir: – Qızım, bu gün senin toyundu, adam toyunda bele oxumaz. Ağabeyim Ağa temkinli bir hüzünle ve heç kese baxmadan pıçaldayır: – Bu gün menim yasımdır. Hemin pıçıltını bütün meclis eşidir. Seheri gün külli-Qarabağ növrağı pozulmuş o meclisden danışır. O sözün sorağı düz Tehrana gedib çıxır. Ağabeyim Ağa Qarabağ uğrunda qurban getdi. Hem camalda, hem kamalda birce dene olan xan qızı bu qurban ömrü nece yaşadı? Görek nece yaşadı. Elbette, burada biz bu dastanı başlatmaq fikrinde deyilik. Onun bir ayrı zamanı var. Indi ise Ağabeyim Ağanın heyatından sadece bir neçe meqamı danışmaq isterdik. Xan qızı Tehrana veziri, vekili, xidmetçisi, eyan -eşrefi ile köçmüşdü. Özü ile birlikde «iki yüzden artıq naib, nöker ve qulluqçu, saxlov getirmişdi. Bunlar hamısı Qarabağın igid ve adlı adamlarından idi. Içlerinde Qarabağ eyanlarından Melik bey adında şücaetli ve tedbirli bir bey var idi ki, bu bey Ağabeyim Ağanın veziri ve müşaviri meqamında idi. Melik bey xanım haqqındakı lazımeyi-ehtirama en artıq müqeyyed idi ve buna diqqet edirdi ki, xanın baresinde heç bir kes terefinden cüzi bir xilafi edeb herekete yol verilmesin». Lakin şahın böyük ailesi, eyni zamanda yuzden çox arvadı olan Qacar sarayında bu on altı yaşlı qarabağlı qızının az zamanda şahbanu-birinci xanım statusunu qazanması artıq onun şexsi keyfiyyetlerine bağlı idi. Bu keyfiyyetler hem elminden, hem de şexsiyyetinden gelirdi. Ağabeyim Ağa ana dili olan türkcesi ile yanaşı ereb, fars, fransızca danışır, yazıb-oxuyurdu. Edebiyyat, tarix, felsefe, siyaset elmlerinde yüksek tehsili vardı. Yeni Qarabağın en qedim ailelerinden gelen söhbetlerin birinde deyilir ki, hele Şuşanı terk etmemiş Qacar sarayının bütün ehvalatını, cikini-bikini öyrenib bilen ve buna uyğun öz davranışlarını müeyyen eden Xan qızının Tehranda toyu çalınırmış. Toyun en bexteveri ise şah anası imiş. Gelinin bir terefinin Qacarlarla bağlı olması, yeni Ağabeyim Ağanın anasının Gence ziyadoğlularının qızı, ziyadoğluların da Qacarlardan olması Feteli şahın anasını çox memnun etmişdi. Çünki neslin en müdrik ağbirçeyi olan Ağa Mehemmed şahın anasının bir gizli tövsiyesi varmış. Qadın son nefesinedek övladlarına tapşırıbmış ki, veliehd teyin edende yalnız qacar qızlarından doğulan şahzadeleri teyin edin. Hetta ola biler ki, başqa qadınlardan doğulmuş oğullarımız elmde ve gücde onlardan üstün görünsün, bu zahiri elametlere çox da aldanmayın, qacar hakimiyyetini yalnız qacar qızının südünü emmiş hökmdar qoruya biler, sülaleye ve hakimiyyete en vefalı yalnız onlar ola biler. Aqil qadın südün gücünü bilirmiş. Deyirler, şah anası bu izdivacdan çox memnun imiş ve şadyanalığının hüdudu yox imiş ki, Ağabeyim Ağa ona öz esabelerinden birini minnetçi gönderir ki, bes, filan donunu mene versin. Bu, şah anasının şahın reyaset meclislerine, idareetmede qadının-ananın iştirakçılığı zeruret olan qerarverme toplantılarına geydiyi don imiş. Şah anasının qelbi bu qeribe ricadan bir an kölgelense de, üzde bir tük qeder de sezdirmeden eziz gelininin isteyini bir an önce yerine yetirir, donu hemen gönderir. Salnameçiler yazırlar ki, Feteli şah zifaf gecesi Xan qızının odasına girdi, cemi on beş deqiqe sonra oradan deli kimi çıxdı, birce kelme söz dedi, «Ibrahim Xanın qızı meni ilan kimi çaldı» ve qezeble öz otağına doğru yürüdü. Deyirler, Ağabeyim Ağa Şahı anasının resmi libasında qarşılayıb. Ağabeyim Ağanı, öz nikahlı arvadını, sülalenin gelini olacaq bu dünya gözeli xan qızını ilk defe anasının donunda gören Şahın gözleri kellesine çıxır. Neler olduğunu bir an anlaya bilmir. Deyirler, Ağabeyim Ağa o gece Şah anasının libasında, gözlerinde donmuş o birce damla göz yaşı ve çox sakit tövrü ile Feteli Şah Qacardan bezi ricalar etmişdir. Yüz il önce yaşamış araşdırmaçı Mirabbas Mirbağırzade yazır: «Ağabeyim Ağa Qacar sarayında Ağabacı adlanırdı. Ağabacı Xanım olduqca leyaqetli, vüqarlı ve ezemetli xanım idi. Oxumuşdu, aqile, kamile ve edibe idi. Revayete göre, Feteli şaha Ağabeyim Ağanın vesli müyesser olmamışdır. Ömrünün axırına qeder o bakire qalmışdır. Feteli şah hedsiz heremlerinin sıra növbelerini keçirdikden sonra Ağabeyim Ağanın yanına geldiyi gecelerde veqtleri ve geceleri ancaq Ağabeyim Ağanın xas danışıqları ile ve melahetli sözlerile keçmişdi. Daha başqa hal ve hereket olmamışdı. Sübh veqti şah çıxıb yanından gedenden sonra Ağabacı Xanım bir türkü beyti yazıb şaha göndermişdi: Efsus ki, yarım gece geldi, gece qaldı, gece getdi. Heç bilmedim ömrüm nece geldi, nece qaldı, nece getdi. ... Feteli Şah Ağabeyim Ağanın eqlü kemalını çox beyenmişdi. Onunla qohum olduğuna her zaman memnun olduğunu söylermiş». Qarabağ saray tarixinin ustad bilicisi olan Yusif Vezire göre, Ağabeyim Ağanın ilk ve son eşqi emisi Mehralı beyin oğlu, fövqelade yaraşıq ve cüret sahibi olan, ala gözlü, şah qametli, Eli qüvvetli Memmed bey olmuşdur. Mehz bu beytin Feteli şaha deyil, Memmed beye hesr olunduğunu bir zamanlar biz de yazmışıq. Elbette, düzünü Allah bilir. Bir de yazını yazan. Feteli Şah Ağabeyim Ağaya ve reiyyetine böyük varidat ve «ömri-meaş» ayırmışdı. Şahbanu cah-celal içinde, Qumda yaşayır ve yazırdı: «Ömür sürmeli dövrandı, sesin gelsin barı, bülbül». Başqa cür deye bilmirdi, çünki öz toyunda dediyi o birce kelmenin yarası hele sağalmamışdı. Özünün yox, vetenin qezebe gelmesinden qorxurdu. Ağabeyim Ağanın qelbi Qarabağda qalmışdı. Sözü de, havası da özünün olan şikeste harayı Qarabağı çağırırdı: «…Tehran cennete dönse, yaddan çıxmaz Qarabağ» deyib haray çekirdi. Xeber de xeberin dalınca qara gelirdi. Memmed beyi Şirvanda dara çekmişdiler. Atası Ibrahim xanı altı aylıq körpesine kimi bütün ailesi ve eshabelerile birlikde ruslar pusqu qurub Xan bağında qefil gülle baran etmişdiler. Bir anın içinde xanedanın 50 neferden çox adamı, uşaqlı-böyüklü, hırsız rusun güllesine gelmiş, qetle yetirilmişdi. Her zaman olduğu kimi, o zaman da ruslar Azerbaycan xanlıq dövletlerine qenim kesilmişdiler. Ne meneviyyat, ne müharibe kurallarından anlayışı olan, ne müqavilesine, ne vedine ehtiram medeniyyeti olan bu sarı köpek sürüsü qabağına çıxanı amansızcasına mehv edir ve süretle irelileyirdi. Qacarın igid oğlu Abbas Mirze rus işğalçılarına qarşı ağır ve sonsuz görünen müharibeni davam etdirirdi. Feteli şah ve bütün eyanlar veliehdin bu inadından bezmiş, xezine tükenmişdi. Bir yandan şahın saysız-hesabsız arvad-uşağı, onların Avropadan getirilmiş dayeleri, xidmetçileri, hekimleri, müellimleri, ber-bezekli geyimleri, keçimleri, meclisleri, düyünleri, cehizleri, o biri yandan müharibeye xerclenen hüdudsuz mesrefler… Feteli şah artıq qelebeye inanmırdı. Abbas Mirze ise rusu Qafqazdan qovacağına emin idi. Çar ordusunun generalları ise öz imperatorlarına bu müharibeden qelebe gözlememesini, başqa tedbirlere de el atmasını tövsiye edirdiler. Atasından ordu xerclerinin artırılmasını teleb eden Abbas Mirze bütün danışıqlarını Ağabeyim Ağa ile aparırdı. Feteli Şah Şahbanuya «yox» deye bilmirdi ve her kes emin idi ki, xezinenin son qepiyini de istese, şah ona verecek. Mehz o istese verecek. Eyni zamanda, dövletin xarici işlerile yaxından ilgilenmek hüququ olan Ağabeyim Ağa rus qoşunlarını dayandırmaq meqsedile Rusiya ile müharibe veziyyetinde olan Fransa imperatoru Bonapart Napoleona bu gün Azerbaycan diplomatiya tarixi üçün fövqelade abideler sayılacaq mektublar gönderir ve onun cavablarını alır (göresen, ölkemizin xarici işler idaresi ve onun başında duranların dövletçilik ve diplomatiya tariximizdeki bu kimi öyünc olaylarından xeberleri varmı?) Ölkede seferde olan Ingiltere kralı ve onun xanımı ile danışıqlar aparır. Bu danışıqların seviyyesine, elmine ve reftarına heyran qalan kral Şahbanuya öz eliyle «Müqeddes Georgi Ordeni» teqdim edir. Ağabeyim Ağa ingilislerin qürur ve şeref hedefi olan bu nişanı almış yegane türk qadınıdır. Osmanlı imperatorluğunda olduğu kimi, Qacar dövletinde ve sarayında da ermeni milleti «milleti sadiqe» sayılırdı. Mövqeleri o qeder yetkili, etibarlılıqlarına eminlik o qeder yüksek idi ki, hetta Feteli şahın xezinedarı bele ermeni idi. Ingilis ve rus keşfiyyatları ise bu ermeniler vasitesile sarayların iç proseslerini diqqetle izleye bilir ve zaman-zaman onların mövqelerini möhkemlendirmek üçün bezi işler görürdüler. Hele de dünyanın bir çox böyük qetllerinin töreme yuvası olan Kremlde artıq Abbas Mirzenin apardığı azadlıq savaşının arxasında kimin olduğunu bilirdiler ve eks cizgiler çekirdiler. Bu, eslinde Ağabeyim Ağanın Qarabağ savaşı idi. Azerbaycanın üreyi olan Qarabağın rusun qanlı caynağından qoparılması mücadilesi idi. Ağabeyim Ağanın qurban ömrünün menası idi. Xanqızı, Şahbanu bu savaşdan geri çekilmeyecekdi. Feteli şah her zamankı kimi, yene onun hörmeti xatirine bütün xezineni orduya verecekdi. Qazi Abbas Mirze öz müezzem qoşunu ile işğalın qarşısında duracaqdı. Rus qoşunu növbeti defe Qafqazdan geri çekilecekdi. Kreml rus keşfiyyatına xidmet eden yüksek mensebli saray ermenilerinin icraçılığı ile Ağabeyim Ağaya sui-qesd hazırlayır. Şahın birinci xanımı, dövlet idareetmesinde ve xarici siyasetin yöneldilmesinde söz sahibi olan Ağabeyim Ağa 49 yaşında, Qacar sarayında ermenilerin elile zeherlenib öldürülür. Bu bedbext hadiseden sonra Abbas Mirzenin atası ile münasibetleri keskinleşir. Xezineden gelen vesait azalır. 27 illik müharibeye davam getiren serkerde bu sarsıntıya davam getire bilmir. Ağır xesteliye tutulur ve bir müddet sonra vefat edir. Şecere söhbetlerimizde danışılır ki, Feteli şah tez-tez elinde bir dene gül Ağabeyim Ağanın mezarını ziyaret edermiş. Orada tekbaşına qalar ve uzunmüddet fikre gedermiş. Men Feteli şahın bu sui-qesdin töreme sebeblerini, nedenini, niyesini nece araşdırdığı barede sarayda geden her hansı tehqiqat ve yaxud ceza tedbiri haqda bilmirem. Bildiyim bir nesne var ki, Ağabeyim Ağanın vaxtsız vefatına göre heç kim şah sarayından izahat istemedi, heç kim meseleye aydınlıq getirilmesine tekid etmedi. Ahu gözlerde donmuş son damlanın hesabı sorulmadı. Çünki Şahbanunun böyük xanedanı, xan evi, xanzadeleri, elinin bey igidleri, qoçaqları, ocaqları-arxası, söykenci mehv edilmişdi. Bu qetlin hesabını soracaq kişi qalmamışdı. Qalanlarda da güc qalmamışdı. Ağabeyim Ağanın qanı yerde qaldı. Ağabeyim Ağa… Xanım Ana… Ey Böyüklerimizin Anası… Şehid Qadın… Senin Qarabağ savaşın bitmeyecek. Taa Qarabağ azad, Azerbaycan bütöv olana kimi. Senin qanının bedeli Qarabağdadı. Biz bu bedeli senin qatilinden alacağıq. O qutlu günün mücadilesinde ruhun bizimle olsun, Ey Böyüklerimizin Anası! Mehriban Vezir