Mirzə Xəzərin Səsi

Aylar öncə qəzetlərin birində Mir Cəfər Bağırov haqqında romanvari yazı qələmə alınmışdı. Həmin silsilə yazılardakı bir epizod heç vaxt xatirəmdən silinmir: M.C.Bağırovun istintaqında 3 müstəntiq iştirak edir – 2-si erməni, 1-i azərbaycanlı. Ermənilərdən fərqli olaraq, azərbaycanlı müstəntiq Bağırovla həddindən artıq qaba davranır, tez-tez onu döyür, söyür, təhqir edir. Onu Bağırovun istintaqına cəlb edəndə daha sərt, kobud olmağı, keçmiş birinci katibi söyməyi tələb etməmişdilər. Sadəcə, adam qul psixologiyası ilə ağalarına sədaqətini sübut etmək istəyir və bu yolda namusundan da keçir: günlərin birində evinə qayıdanda görür ki, erməni əsilli arvadı ilə müdiri bir yataqdadır. O, nə arvadından imtina edir, nə də müdirindən, namusu və “sədaqəti” müqabilində isə vəzifəsi bir az da böyüyür… ...Bir neçə gün əvvəl “Cavid ömrü” filminə baxdım. Yeni filmin bədii-estetik keyfiyyətləri bardə danışmaq istəmirəm – ayrı yazının mövzusudur. Yalnız onu deyə bilərəm ki, Anar Hüseyn Cavidin mühitini, ən əsası isə onu ələ verən həmkarlarının psixologiyasını çox gözəl ifadə edə bilib. Ən unikal detal isə “vətən xaininin ailəsi” kimi H.Cavidin xanımını ev-eşiyindən didərgin salandan sonra sığındığı uçuq-sökük komada ona göstərilən qonşu münasibətinin filmdəki ifadəsidir. Dünənə qədər H.Cavidə ucadan-uca və əlçatmaz kimi baxan şəxslər indi qonşularına çevrilən Cavid yadigarlarına gün verib, işıq vermirlər, addımbaşı onları təhqir edirlər. H.Cavidi satan alçaq həmkarları nəsə umurdular – Cavid ədəbi mühitdən gedəndən sonra onların imkanı genişlənəcəkdi, parlaya, tanına, mənsəb sahibinə çevrilə bilərdilər; M.C.Bağırovu söyüb-döyən, təhqir edən azərbaycanlı müstəntiq bu qədər namussuzluğun müqabilində vəzifə sevgisini təmin edəcəyini düşünürdü… Bu alçaqların çirkin niyyətləri vardı və onu həyata keçirmək üçün rəzillik edirdilər, bəs, Cavid yadigarlarına zülm edən qonşular nə qazanırdılar? Onlara tapşırıqmı gəlmişdi ki, Ərtoğrulu, Turanı gözümçıxdıya salsınlar? Yox! Onlar Cavid ailəsini təhqir etməklə repressiv aparat rəhbərlərindən mükafatmı alacaqdılar? Yenə də yox! Onlar yalnız canlarında, qanlarında olan yaltaqlığı, nökərçiliyi, iliklərinə qədər işləyən həsədi ortaya qoymaq üçün fürsət tapmışdılar – vəssalam! Ona görədir ki, repressiya illərində təkcə Azərbaycandan 2700, bütün keçmiş sovet respublikalarından isə cəmi 2200-ə qədər ziyalı və ədib güllələnmişdi. Yəni bütün SSRI-də məhv edilən ziyalıların yarıdan çoxu azərbaycanlı idi. O ziyalıları satanlar kimlər idi? Özümüz! Bunu Stalinmi yaratmışdı, ya Bağırovmu millətin ruhuna hopdurmuşdu? Inanmıram! Çünki 1937-ci ildən az qala 140 il əvvəl bu millətin iki şairi alınmaz qalanın açarlarını işğalçıya təqdim etmək müqabilində qaladakı məliküş-şüəranın, ən yaxşı şairin başını istəyirdilər – “Qətl günü”ndə rəhmətlik Yusif Səmədoğlu bunu çox gözəl ifadə eləyib… ...Səhv etmirəmsə, Əkrəm Əylislinin qəhrəmanıdır: bu “qəhrəman” yarınmaq üçün müdirinin ölən qohumuna şəhərin bərkgedən qəbiristanında yer tapmır, ancaq fürsəti də əldən vermək istəmir, ona görə də atasının qəbrini açdırır, sümüklərini güllü çemodana doldurub maşının arxasına atır və atasının boşalan qəbrini müdirinin ölən qohumu üçün hazırlatdırır. Bu qul psixologiyası hər bir ədibimizi narahat edib və onlar yazıblar, dərdlərimizi ortaya qoyublar ki, bəlkə nəticə çıxaraq. Hay çıxardıq ey! Günü bu gün də hansısa vəzifə sahibinə kimisə incitməyi tapşırırlar, adamsa nəinki tapşırılanı incidir, hətta onu həbs etmək, güllələmək üçün əlindən gələni və gəlməyəni beş qaba çəkir, bu azmış kimi “vətən xaininin” doğmalarına, yaxınlarına da təzyiqlər edir. Adam, sənə nə tapşırıq verilib, onu elə də, daha rəhbərə xoş gəlmək üçün şərəfsizlik, ləyaqətsizlik, əclaflıq… niyə edirsən? Mən bu adamların arasındayam – 2008-ci ildə, Azərbaycanın Avropa Şurasına üzv olduğu, Qərbə inteqrasiya yolunu tutduğu məqamda. Buna nə deyirsiz? Bunu içimizdəki qul təfəkkürünün daşıyıcıları edir. Və nə qədər ki, bu psixologiyanı daşıyanlarımız var – biz millət olmayacağıq, demokratik dövlət qura, Qarabağı azad edə bilməyəcəyik. Elə nökər doğulub, nökər də öləcəyik!

Anar Niftəliyev

(“Azadlıq” qəzeti)